Journal of Garmian University

پوخته‌ ئەو پەیوەندییەی لەنێوان زمان و كۆمەڵدا هەیە بە كۆمەڵێك یاسای كۆمەڵایەتی و یاسای دادوه‌ری ڕێكخراوە، بە ئامانجی پاراستن و بەردەوامیدان بە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و بونیادنانى كۆمەڵگایەكى زمان تۆكمە و باڵاى پڕ لە جواندەربڕبن و دووركەوتنەوە له‌ به‌كارهێنانی ئه‌و ده‌ربڕاوه‌ زمانییانه‌ی، كه‌ توندوتیژی كۆمه‌ڵایه‌تی و تاوانی زمانییان لێده‌كه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ زمان دیاریدەیەكى كۆمەڵایەتى و كەلتوورییه‌، تاكەكان ناچارن بەكارهێنانییەوە و دەبێت بەپێی یاسا دادوه‌ریی و كۆمەڵایەتییەكانى ئەو كۆمەڵه‌ ڕەفتاربكەن و شێوازى قسەكردنیشیان بەپێ ئه‌و یاسایانه‌ بێت، بە پێچەوانەوە دەرچوون لە یاساكان و جێبه‌جێنه‌كردنیان، تاك تووشی توندوتیژی و تاوانی زمانیی ده‌كاته‌وه‌ و به‌ سزایی جۆراوجۆر سزاده‌درێت.‌

پوخته‌     ڕوناکبیریی بزوتنه‌وه‌یه‌كی گشتگیر و فره‌ ڕه‌هه‌ند بوو، كه‌ ئه‌ورووپا و ڕۆژئاوایی گرته‌وه‌، دواتر په‌لی هاویش بۆ ناوچه‌كانی دیكه‌، په‌یامی ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ زۆر بواری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئاینی و سیاسی و چینایه‌تی... هتد گرته‌وه‌، له‌نێو نه‌ته‌وه‌ی كورددا شاعیران ئه‌و ئه‌ركه‌یان خسته‌ ئه‌ستۆی خۆیان و به‌ په‌یامی شیعری كۆمه‌ڵگایان له‌ دواكه‌وتووی و ژێرده‌سته‌یی و نه‌خوێنده‌وای وشیاركرده‌وه‌. شێخ بابا عه‌لی (بێدار) (1894- 1949) یه‌كێكه‌ له‌ شاعیره‌ ناسراوه‌كانی نه‌ته‌وه‌ی كورد، كه‌ ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كانی هه‌ڵگری په‌یامی ڕووناكبیریه‌. ئه‌م شاعیره‌ هه‌وڵیداوه‌ به‌ په‌یامی شیعری كۆمه‌ڵگاكه‌ی وشیار بكاته‌وه‌ له‌ ده‌ردی خوێندەواریی و نه‌زانی و فرتوفێڵی به‌ناو كه‌سانی ئایینی و ژێرده‌سته‌یی و سه‌ركه‌وتنی نه‌ته‌وایه‌تی، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش هه‌وڵیداوه‌ به‌زمانێكی پڕ واتا و ئاوازێكی خۆش و دڵڕفێن په‌یامی خۆی به‌ خوێنه‌ران بگه‌یه‌نێت. ئه‌گه‌رچی ئه‌م سوژه‌یه‌ توێژینه‌وه‌ی زۆری له‌سه‌ر ئه‌نجامدراوه‌، به‌ڵام شیعره‌كانی بێدار كه‌ هه‌ڵگری ئه‌م په‌یامه‌ن هیچ توێژینه‌وه‌یه‌كی ئه‌كادیمی له‌باره‌وه‌ نه‌نوسراوه‌، بۆیه‌ ئێمه‌ ئه‌و ئه‌ركه‌مان خستووه‌ته‌ ئه‌ستۆی خۆمان و له‌سه‌ر وه‌ها بابه‌تێك توێژینه‌وه‌كه‌مان ئه‌نجام داوه‌. ئامانجمانه‌ ئه‌و هۆنراوانه‌ی شاعیر بخه‌ینه‌ به‌رتیشكی لێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ هه‌ڵگری په‌یامی ڕوناكبیرییه‌‌، ئاستی وشیاری و ڕوناكبیريی شاعیر سه‌باره‌ت به‌ ژیان و ئاریشه‌كانی بخه‌ینه‌ به‌ر باس و توێژینه‌وه‌، بۆیه‌ به‌ میتۆدی وه‌سفی و شیكاری توێژینه‌وه‌كه‌مان ئه‌نجام داوه‌. توێژینه‌وه‌كه‌ له‌ پوخته و پێشه‌كی‌ و دووبه‌ش و لیستی سه‌رچاوه‌كان پێكهاتووه‌. به‌شی یه‌كه‌م زاراوه‌ و پێناسه‌ و خه‌سڵه‌ته‌كانی ڕوناكبیريی و ژیاننامه‌ی شاعیرمان خستووه‌ته‌ڕوو. بەشی دووەم: بیرى ڕوناکبیريى لە هۆنراوەکانى بێدار دا.

پوخته‌ گیانداران بە درێژایی مێژووی شارستانیەتی مرۆڤایەتی هاوڕێیەتی کۆنیان لەگەڵ مرۆڤدا هەبووە تا وای لێهاتووە بەشێکی زۆریان کراون بە ڕەمز و هەڵگری سیفەتە چاک و نەخوازراوەکانی کەسایەتی مرۆڤ. ڕەمز لە ئەدەبدا وەکو دیاردەیەکی هونەری و مەعنەوی بەکاردێت و بەشێکە لە کورتبڕی، بە مەبەستی چڕکردنەوەی بیروباوەڕێکی فراوان و وەکو ئەرکێکی ئیستاتیکی و دەروونی و کۆمەڵایەتی پەرەیسەندووە. لەم توێژینەوەیەدا هەوڵدراوە کەسێتی مرۆڤی کورد بە گشتی و ناوچەی کەرکووک و گەرمیان بە تایبەتی لەڕێگەی ڕەمزی گیانداران لەناو پەند و قسەی نەستەقی ئەو ناوچەیە پیشانبدرێت. ئەم توێژینەوەیە بەسەر سێ تەوەری سەرەکی دابەشکراوە، کە یەکەمیان تیۆرییە و دوانەکەی تریان پڕاکتیکییە. لە تەوەری یەکەمدا هەوڵدراوە چەمکی ڕەمز لە سۆنگەی پەیوەندی بە پەند و بە گیاندار و بە کەسێتییەوە لێکبدرێتەوە. لە تەوەری دووەمیش باسی ڕەمزی گیاندارە ماڵییەکان لە پەراوێزی کەسێتی مرۆڤدا کراوە. لە تەوەری سێیەمیشدا ڕەمزی گیاندارە کێوییەکان وەرگیراوە و کەسێتی مرۆڤی پێنیشاندراوە و هەر لەو تەوەرەیەدا لە ڕێگەی خشتەوە کەسایەتییە جیاوازەکان، کە بە ڕەمزی گیانداران وێناکراون، پۆڵێنیان پیشاندراوە و ڕێژەی کەسێتی ئەرێنی و نەرێنی لە ناو پەندەکانی ناوچەی کەرکووک و گەرمیان بەدیارخراوە.

پوخته‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌ناونیشانی (ڕاماڵینی كه‌ندڕی له‌ ئاوزێڵی باوه‌شاسوار ) (توێژینه‌وه‌یه‌ك له‌ جیمۆرفۆلوجیای ئاووهه‌وای) توێژینه‌وه‌یه‌كی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ هه‌ردوو بواری ئاووهه‌واو جیمۆرفۆلۆجی، چونكه‌ ئاووهه‌وا سه‌ركیترین فاكته‌ری ڕوودانی پرۆسه‌ جیمۆرفۆلۆجیه‌ ده‌ره‌كیه‌كانه،‌‌هه‌روه‌ها ڕه‌گه‌زه‌كانی ئاووهه‌وا ڕۆڵێكی گرنگ ده‌گێڕن له‌ زۆروكه‌می قه‌باره‌ی ڕاماڵین چ به‌شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ بێت یان ناڕاسته‌وخۆ، ئامانجی ئه‌م توێژینه‌وه‌ له ‌دیاریكردنی قه‌باره‌ی ڕاماڵین و جیاوازیه‌ شوێنیه‌كه‌ی له‌ ئاوزێڵی باوه‌شاسواردا خۆی ده‌بینێته‌وه، به‌ به‌كارهێنانی وێنه‌ی ئاسمانی(landsat Dem 30m) پرۆگرامی (10.5Arc Gis)‌، هاوكات دراسه‌كردن و دیاریكردنی ئه‌و هۆكارانه‌ی یارمه‌تیده‌رن له‌ زیادبوونی قه‌باره‌ی  ڕاماڵینی كه‌ندڕی. ڕووبه‌ر‌ی ئاوزێڵی باوه‌شاسوار خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ (303.60)كم². له‌ڕووی باری ته‌كتۆنیه‌وه‌، ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ی لێواری ناجێگیره‌وه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌ پلێتی عه‌ره‌بی - ئه‌فریقی،له‌زۆنی پێگرده‌كان، توێژینه‌وه‌كه‌ گه‌یشته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی كه،‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئاوزێڵه‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌ی ڕاماڵینی ئاوی زۆره‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌كی وردتر كه‌مترین ڕووبه‌ری ئاوزێڵه‌كه‌ به‌ڕێژه‌ی (13.57%) ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌ی ڕاماڵینی زۆركه‌م و كه‌مه‌وه‌ له‌كاتێكدا زۆرترین ڕووبه‌ری ئاوزێڵه‌كه‌ به‌ڕێژه‌ی (86.43%) ده‌كه‌ویته‌ چوارچێوه‌ی ڕاماڵینی ناوه‌ند و ڕاماڵینی زۆره‌وه‌، چونكه‌ هه‌ریه‌ك له‌هۆكاره‌كانی (ئاووهه‌وا ، ڕووه‌كی سروشتی ، پله‌ی لێژی و ئاراسته‌ی لێژی، پێكهاته‌ی جیۆلۆجی ) هاوكارن بۆ زۆری قه‌باره‌ی ڕاماڵینی كه‌ندڕی له‌ ئاوزێڵه‌كه‌دا . زۆری قه‌باره‌ی ڕاماڵین كاریگه‌ری هه‌بووه‌ له‌ڕووی تێكدانی خاك و دروست بوونی كه‌ندڕو بچوكبونه‌وه‌ی قه‌باره‌ی خاك، هاوكات بێهێزكردنی توانای خاك له‌ڕێگه‌ی شۆردنه‌وه‌ی خاك و گواستنه‌وه‌ی به‌شێك له‌كانزاكه‌ی .

پوخته‌ ئه‌م توێژينه‌وه‌يه‌ له‌ژێر ناوى (ته‌صه‌وف، له‌ ديباجه‌ى مه‌قام و ئيرشاد له‌ شيعرى شاكه‌لييدا)، له‌ كۆنتێندا‌ جگه‌ له‌ په‌سنى پايه‌ى شيعريى شاعير، له‌ چوارچێوه‌ى (ته‌صه‌وفيه‌ت)دا چه‌مك و زاراوه‌ى ده‌خاته‌ڕوو هه‌روه‌ك به‌ له‌به‌رچاوگرتنى ژينگه‌ى ئايينى و ئه‌ده‌بيى‌ شاكه‌لى؛ مه‌قام  و ئيرشاد و جۆره‌كانى له‌ شيعره‌كانى شاعيردا ده‌خاته‌ڕوو. تويژنه‌وه‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ى ميتۆدى سياقخوازيدا، پشتى به‌ فره‌ميتۆدى به‌ستووه‌ وه‌ك شيكارى په‌سنى و ميتۆدى سايكۆ-سۆسيۆليجى. هه‌روه‌ك سنوورى توێژينه‌وه‌كه‌ له‌ ده‌ورى ده‌قه‌ ئايينييه‌ ته‌صه‌وفييه‌كانى شاكه‌لييدا خولده‌خوات. توێژينه‌وه‌كه‌ له‌ پێشه‌كى و ده‌روازه‌ و سێ ته‌وه‌ره‌ و ئه‌نجام و ليستى سه‌رچاوه‌كان پێكهاتوووه‌‌. ده‌روازه‌ى توێژينه‌وه‌كه‌ تايبه‌ته‌ به‌ ژيانى شاعير. ته‌وه‌رى يه‌كه‌م به‌ ناوى (ته‌سه‌وف له‌ ديوانى شاكه‌لى)دا ته‌رخانكراوه‌ بۆ خستنه‌ڕووى پێگه‌ى شاعير له‌ گێتى ئه‌ده‌بى ته‌صه‌وفييدا، له‌گه‌ڵ چه‌مك و زاراوه‌ى تێرمى (ته‌سه‌وف) و به‌ دووخاڵ (ته‌ريقه‌تى شاكه‌لى، مورشيدى شاكه‌لى) ڕوونكراوه‌ته‌وه‌. ته‌وه‌رى دووه‌مى توێژينه‌وه‌كه‌ به‌ ناوى (مه‌قام له‌ شيعره‌كانى شاكه‌لى) هه‌وڵيداوه‌ له‌ ڕێگه‌ى خستنه‌رووى مه‌قامه‌ دينييه‌كانى وه‌ك (ته‌وبه‌، زوهد، وه‌رع و...) ته‌صه‌وفييه‌ت لاى شاكه‌لى بخاته‌ڕوو. ته‌وه‌رى سێهه‌م به‌ناوى (ئيرشاد، له‌ نێوان موريد و مورشيد (شاكه‌لى و شێخ عوسمانى نه‌قشبه‌ندى)دا، ته‌رخانكراوه‌ بۆ باسكردن له‌سه‌ر ئه‌و ڕێگايانه‌ى كه‌ شاكه‌لى شاعير وه‌ك موريدێك ئيرشادى له‌ مورشيد(شێخ عوسمانى نه‌قشبه‌ندى) وه‌رگرتووه‌، له‌م ته‌وه‌ره‌دا توێژينه‌وه‌كه‌ به‌ (سێ)خال: (ئيرشاد به‌ نه‌زه‌ر/ بينين، ئيرشاد به‌ سوحبه‌ت/ گفتوگۆ، ئيرشاد به‌ خزمه‌ت)ى له‌ شيعرى شاعيردا خستووه‌‌ته‌ڕوو.  له‌گه‌ڵ خستنه‌ڕووى ئه‌نجامى توێژينه‌وه‌كه‌ و دانانى ليستى سه‌رچاوه‌كان.

پوخته‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ به‌ناونیشانی (دیدو تێڕوانینی ئه‌حممه‌دی شاكه‌لی بۆپێغه‌مبه‌ری خوا) مه‌به‌ستمان له‌ پێغمبه‌ری كۆتایی جیهان  پێغه‌مبه‌ر (محه‌مه‌د)ه‌.توێژینه‌وه‌كه‌ هه‌‌وڵێكه‌ بۆ خستنه‌ ڕووی، یه‌كێكه‌ له‌ ناوه‌ڕۆكه‌سه‌ره‌كییه‌كانی شیعری كوردیی كه‌ ناوه‌ڕۆكی ئاینییه‌ ،هه‌رله‌مێژه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌ و شاعیران به‌گرنگییه‌وه‌ تیانڕوانیووه‌ وبه‌شێك له‌ ده‌قه‌كانی خۆیان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ته‌رخانكردووه‌. شیعر هه‌رله‌كۆنه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می یۆنانییه‌كانه‌وه‌ وه‌ك ژانرێكی ئه‌ده‌بی باڵا لێی ڕوانراوه‌.له‌لایه‌ن فه‌یله‌سوفه‌كان و ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌به‌وه‌ هه‌ست به‌ ئه‌فسوون و كاریگه‌رییه‌كه‌ی كراوه‌ فره‌ ئه‌رك و فره‌ ڕۆڵ بووه‌ .چ وه‌ك لایه‌نی هونه‌ری و نه‌خشاندنی وێنه‌ی شیعری یان وه‌ك چێژوو به‌هاكه‌ی ، كه‌ شاعیر به‌هۆی ئه‌ندێشه‌وه‌ به‌كاریده‌هێنێت و كارده‌كاته‌ دڵ و ده‌روونی خوێنه‌ر.هاوكات ئه‌و كایه‌ معریفییه‌ پڕواتاییه‌ كه‌چه‌ندین ڕه‌هه‌ندی له‌ ناوه‌ڕۆكدا هه‌ڵگرتووه‌ ،هه‌ریه‌ك له‌ و ڕه‌هه‌ندانه‌ بیرو ئامانج و مه‌به‌ستی تایبه‌تی خۆیی هه‌یه‌. (ئه‌حمدی شاكه‌لی)وه‌ك شاعیرێكی كورد دیارترین شاعیری گه‌رمیان ،به‌ شێكی زۆری به‌رهه‌مه‌ شیعرێكانی ڕه‌هه‌ندی ئاینی هه‌ڵگرتوه‌ ،ویستوییه‌تی له‌ و ڕێگه‌وه‌ خوشه‌ویستی خۆی بۆ ئاین و زاتی پاكی پێغمبه‌ر(د.خ)ده‌ربڕییوه‌،‌ ڕایه‌ڵێكی په‌یوه‌نده‌ دروست بكات به‌هۆیه‌وه‌ سیفاته‌ جوان و پاكه‌كانی ئه‌و زاته‌ له‌ ڕێگه‌ی ده‌قه‌كانییه‌وه‌ بۆ خوێنه‌ر به‌یان بكات و سودێكی رۆحی و دنیایی به‌ خوێنه‌ر بگه‌یه‌نێ.

پوخته‌ ناوچەی گەرمیان، یەكێك بووە، لەو ناوچانەی كوردستان، كە جێ بایەخ و سەرنجی گەشتیارانی عەرەبی و ئیسلامی سەدەكانی ناوەڕاست بووە. ئەو تۆمارانەی نەك هەر چەندین زانیاری بەنرخ و گرنگیان لەسەر پێكهاتەی نەژادی و ئایینی و كۆمەڵایەتی ناوچەكە لەخۆگرتووە، بەڵكو ئاماژەشیان بە باری گوزەرانی خەڵك و بەرهەم و داهاتەكەی و چەندین هۆز و خێڵ و كەسایەتی ناوچەكە داوە. زانیارییەكانیش لە زاری كەسانێكەوە تۆمار كراون، كە هاوسەردەمی ڕووداوەكان، یان لێوەی نزیك بوون. ئەوانەشی بە ناوچەكەدا ڕەتبوون، شتێكیان لەسەری نووسیووە، بەڵام ئەوانەی لەوێ ماونەتەوەو لەگەڵ خەڵكەكەی كەوتونەتە گفتوگۆ، زانیاری باشیان، لە زاری خەڵكەكەی وەرگرتووەو تۆمار كردووە. هەربۆیە بەرهەمەكانیان بایەخدار و گرنگ بوون.      لێرەوە بەمەبەستی كۆكردنەوەو خستنەڕووی زانیاری ووردی ئەو گەشتیارانەی قۆناغی مێژووی سەدەكانی ناوەڕاست و خزمەتكردن بە چوارمین كۆنفڕانسی زانستی نێودەوڵەتی زانكۆی گەرمیان، كە دەخوازێت زانیاری باش و زانستی لەسەر ناوچەی گەرمیان كۆبكاتەوە، ئەم توێژینەوەیە ئامادەكرا. لەم بوارەشدا توێژینەوەكەمان بۆ (دوو) باس دابەشكرد. لە باسی یەكەمدا تیشكمان خستەسەر پێگەی ناوچەی گەرمیان و دیارترین مەڵبەندەكانی ناوچەكە، لە تۆماری گەشتیارە عەرەبی و ئیسلامیدا. باسی دووەمیشمان بۆ بوارە جیاجیاكانی ژیانی خەڵكی گەرمیان لە تۆماری خودی ئەو گەشتیارانە تەرخانكرد، كە سەردانی ناوچەكەیان كردووە. دواتر بە ئەنجامێك و لیستی ئەو سەرچاوەو ژێدەرانەی بۆ ئەم توێژینەوە سوودیان لێوەرگیراوە، كۆتایمان بە توێژینەوەكە هێناوە. بەو هیوایەشین، كارەكەمان لەئاست كۆنفرانسەكەو جوانی و چاكی ناوچەكەدا بێت و پەروەردگاریش پشت و پەناما بێت. 

پوخته‌ هەرێمی کوردستان لە (٢٥ ئەیلولی ٢٠١٧) ریفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانی ئەنجامدا، بەپێی ئەنجامەكان رێژەی بەشداری (٧٦%) بوو. لە كۆی بەشداربووانی ریفڕاندۆمەكە (٩٢.٧٣%) بەشداربووان بە بەڵی و (٧.٢%) بەشداربووان بەنەخێر دەنگیان دابوو. بەڵام ریفراندۆمەکە لێکەوتەی نێگەتیڤی گەورەی بەسەر هەرێمی کوردستاندا هێنا، بەتایبەتی لە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان. ناوچە کوردستانییەکانی پارێزگای دیالە كە لەڕووی كارگێڕییەوە ناحیەی جەلەولا و ناحیەی سەعدییەی سەر بە قەزای خانەقین دەگرێتەوە، لەگەڵ قەزای بەلەدروز كە لەناحیەی ناوەند و ناحیەی مەندەلی و ناحیەی قەزانییە پێكهاتووە، هەروەها هەردوو ناحیەی جەبارە و قەرەتەپەی سەربە قەزای كفری دەگرێتەوە،كۆی گشتی ڕووبەری ناوچەی لێكۆڵینەوە دەكاتە (10250,9)كم². بۆ دەرخستنی کاریگەرییە نێگەتیڤەکانی ریفراندۆمەکە توێژینەوەکە چوار لایەنی گرنگی وەک نمونە وەرگرتووە کە راستەوخۆ پەیوەندی بەبوون و ستراتیژی نەتەوەیی هەیە. ئەوانیش (هەڵبژاردن و دەنگی کورد، لایەنی پەروەردەو فێرکردن، تەعریب و گۆڕینی باری دیمۆگرافی لەگەڵ لایەنی سەربازی). توێژینەوەکە گەیشتوە بەچەند دەرئەنجامێک لەوانە: کەمبوونەوەی دەنگی دەنگەدەرانی کورد لەهەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و ئەنجومەنی پارێزگاکان کەدوای ریفراندۆمەکە ئەنجامدراون، بەعەرەبکردن و گۆڕینی باری دیموگرافی لە بەرژەوەندی پێکهاتەی عەرەب بەشێوەیەکی بەرچاو و نادەستوری، ناسەقامگیری ئاسایش و کۆچپێکردنی بەزۆری دانیشتوانی کورد لەناوچەکە لەلایەن میلیشیاو گروپەکە چەکدارەکانەوە، هەروەها سەرهەڵدانی قەیرانی خوێندنی بەزمانی کوردیی و کەمبوونەوەی رێژەی خوێندکار لە قوتابخانە کوردییەکانی ناوچەکەدا.

پوخته‌ ئاشكرايە كە ئێمە بۆ باسكردن لە هەموو زاراوە و ژانرێكى ئەدەبييدا، دەگەڕێينەوە بۆ بۆچوونەكانى ئەفڵاتون و ئەڕستۆ كە نزيكەى دوو هەزار و دووسەد ساڵ لە لايەن ڕەخنەگرانى كلاسيكى ئەوروپى وەكو چۆن ڕێز لە كڵێسا و دەستوورى دەوڵەت دەگيرا، بە هەمان شێوە ڕێز لەو بۆچوونانەى ئەوان دەگيرا و ئەستەم بوو بتوانرێت لێيان لابدرێت. ئەوان كە ژانرەكانيان بۆ شيعرى گۆرانى، دراما (تراژيديا و كۆميديا) و داستان دابەشكردبوو، سنوورێكى پۆڵايينيشيان لەنێوانياندا دروستكردبوو و هەرگيز ڕێگەيان نەدەدا ئەم ژانرانە تێكەڵى يەكتر ببن، چونكە بڕوايان بە پاكژى جۆر هەبوو. بەڵام دواى هاتنەئاراى ڕێبازى ڕۆمانسيزم، وردە وردە ئەو سنوورە كاڵبووەوە و چيتر شتێك نەما بە ناوى پاكژى جۆر و هەموو ژانرەكان ئامێزيان بۆ يەكتر كردەوە. بەڵام ڕۆمان لە هەموو ژانرە ئەدەبييەكانى تر زياتر باوەشى بۆ ژانرەكانى تر كردووەتەوە و لە هەمووشيان زياتر دەتوانێت چەندين ژانرى تر لە خۆبگرێت. ڕۆمانى (فاتيلا)ى مەهاباد قەرەداغيش يەكێكە لەو ڕۆمانانەى كە ئامێزى بۆ چەندين ژانرى ترى وەكو دراما و ژياننامە بە هەردوو جۆرەكەيەوە (خودى و بابەتى) كردووەتەوە، سەربارى ئەوەى كە خۆى ڕۆمانێكى ميژووييشە. بۆيە لێرەدا هەوڵدەدەين ئەو ژانرانەى چوونەتە ئامێزى ئەم ڕۆمانەوە و بوونە بە بەردى بناغەى نووسينى ڕۆمانەكە دەستنيشان بكەين و جيايان بكەينەوە

پوخته‌ توێژینەوەکەمان بە ناونیشانی (دوانەی یاخیبوون و شۆڕش لە کۆبەرهەمی شیعریی لەتیف هەڵمەت)دا. یاخیبوون و شۆڕش باوەڕێکی قووڵن بۆ گۆڕانکاریگەلی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و ڕەوتی ڕۆشنبیریی و هزریی، هەموو ئەمانەش لەپێناو داکۆکیکردن لە هاوسەنگیی و بەدەستهێنانی ئازادی و شادبوون بە ڕزگاریدا دەبن. کۆ بەرهەمە شیعرییەکەی (لەتیف هەڵمەت) هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن و قووڵبوونەوە لە سەردەمە جیاوازەکانی ژیان و ژیواری نەتەوەیەک، کە پێیوایە گیانی یاخیبوون و شۆڕش بۆتە ڕاستییەکی سروشتیی لەنێو ناخی تاکی کورد، بەتایبەت لەو سەردەمانەی کە نەیارانی کورد دڕندە ئاسا گیانی مرۆڤی کوردیان هەنجن بە هەنجن دەكرد لەپێناو مانەوەی دەسەڵاتی تاکڕاوانەیان. سەرەڕای ئەمانە لەو کۆبەرهەمە شیعرییەی (لەتیف هەڵمەت)دا دوانەی یاخیبوون و شۆڕش هەموو کەڕەتێک گوزارشت نییە لە هەڵچوون و پشێوی و ڕەتکردنەوە و ڕق و توندوتیژی، بەڵکو خودی شاعیر دوانەی یاخیبوون و شۆڕش وەک ڕووبەرێكی بەرفراوان وێنادەکات لەپێناو مانەوە و بەردەوامیبوون و لەیەکتر تێگەیشتن و تێڕامان لە سەردەم و دەوروبەر و جەوهەری ناوەوەی مرۆڤ و گۆڕانكارییەكان . لەم توێژنەوەیەدا كار لەسەر دوانەی یاخیبوون و شۆڕش كراوە لە كۆبەرهەمەكەی شاعیر (لەتیف هەڵمەت)دا ، یاخییبوون و شۆڕش لەڕوانگەی چەمك و زاراوەكە خراوەتەڕوو،لەگەڵ چەندین پێناسەی جیاجیا باسكراوە ،لەهەمانكاتدا توێژینەوەكەمان خاڵی نەبووە لە دەستنیشانكردنی نامۆبوون كە بنەمایەكە یاخود بڵێن ڕێگاخۆشكەرێكە بۆ یاخیبوون. بۆ خستنەڕووی شۆڕش و یاخیبوون لەكۆبەرهەمەكەی شاعیر چەندین وێنەی جیاجیامان شرۆڤە كردووە . لەئەنجامدا دەتوانین بڵین پابەندبوون (ئینتما )بەهێزبوونی تاك یان كۆمەڵگا بنەمایەكی بەهێزە بۆ ڕەتكردنەوە . پڕەنسیپە زۆرە ملییەكان و سەپاندیان بەسەر تاك هۆكارێكە بۆ یاخیبوون. 

پوخته‌ پێگەی جوگرافی ناوچەی کەلار ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی کۆنی میسۆپۆتامیادا گێڕاوە. هەنگاوی یەکەمی شارستانیەت لە میسۆپۆتامیادا، لە ئەشکەوت و پەناگەکانی زاگرۆسەوە سەرچاوەی گرتووە و بە گەرمیاندا بەرەوە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشوری میسۆپۆتامیا درێژبووەتەوە، بۆیە گەرمیان و ناوچەی کەلار پردی پەیوەندی نێوان گۆڕانکاریە فەرهەنگی و شارستانیەکانی میسۆپۆتامیای سەروو و میسۆپۆتامیای خواروو بووە. ناوچەی کەلار لە ڕووی سیاسی و ئابوریەوە بایەخێکی گرنگی هەبووە، و ئەڵقەی پێکەوە بەستنەوەی شارستانیەتەکانی ناوچەکە بووە وەک باشوری میسۆپۆتامیا و زاگرۆس و ئێران، لە سەرەتای چاخی برۆنزیەوە تاوەکو ئێستا، پارێزگاری لەم پێگە جوگرافیە گرنگە کردووە و لانکەیەکی گرنگی شارستانیەت و ئاوەدانی بووە. ئەم پێگە ستراتیجیەی ناوچەکە وایکردووە، بەردەوام ڕووبەڕووی هێرش و داگیرکاری دەوڵەتە یەک لە دوای یەکەکانی باشوری میسۆپۆتامیا بوەتەوە لەوانە سۆمەری، ئەکەدی، بابلی و ئیلامی. ناوچەی ئاڵەنگاری و هێڵی جیاکەرەوەی سیاسی و شارستانی نێوان باشوری میسۆپۆتامیا و زاگرۆس بووە. ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ ناساندنی مێژووی دێرینی ناوچەکە لە ماوەی چاخی برۆنزیدا لە ڕۆشنایی دەقە میخیەکان و دۆزینەوە شوێنەواریە نوێیەکان، شانشین و شار و نشینگە گرنگەکانی ئەم ناوچەیە خراوەتە بەر باس و پەیوەندی سیاسی و کارلێکی فەرهەنگی نێوان ناوچەکە لەگەڵ باشوری میسۆپۆتامیا ڕوون کراوەتەوە.

پوخته‌ ناوچەی گەرمیان ناوچەیەكی فراوان لەباشوری ڕۆژهەڵات بۆ باكوری ڕۆژئاوای خاكی هەرێمی كوردستانی عێراق دەگرێتەوە، بیروبۆچوون و ڕای جیاواز لەسەر ناو و سنووری جوگرافی ناوچەی گەرمیان هەیە، بۆیە ئەم توێژینەوەیە هەوڵێكی زانستیی گرنگە بۆ دیاریكردنی سنووری سروشتیی ناوچەی گەرمیان لە هەرێمی كوردستانی عێراقدا، تێیدا لێكۆڵینەوە لەو تایبەتمەندییە سروشتییانە دەكرێت، كە ناوچەی گەرمیان لەناوچەی كوێستان جیادەكاتەوە، ئەوانیش بریتین لە تایبەتمەندی (بەرزی و نزمی، ئاووهەوا، ڕووەكی سروشتی)، بە ئامانجی دیاریكردنی سنورێكی جوگرافی و ڕووبەرێكی دیاریكراو بۆ ناوچەی گەرمیان لەخاكی هەرێمی كوردستانی عێراقدا، و ناساندنی بە نووسەران و توێژەران و سەرجەم چین و توێژەكان، هەروەها ئاماژە بە سەرجەم ئەو یەكە كارگێڕییانە دەكرێت كە دەكەونە سنووری ناوچەی گەرمیانەوە، لەبەر ڕۆشنایی ئامانجەكەی توێژینەوەكە بۆ دوو تەوەری سەرەكی دابەشكراوە، ئەوانیش بریتین لە (دیاریكردنی سنووری سروشتی ناوچەی گەرمیان لەهەرێمی كوردستانی عێراقدا، هەروەها یەكە كارگێڕییەكانی ناوچەی گەرمیان لەهەرێمی كوردستانی عێراقدا)، توێژینەوەکە گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ناوچەی گەرمیان ناوچەیەکی فراوانی پان و بەرین لە خاکی هەرێمی کوردستانی عێراق دەگرێتەوە، کە زیاتر لەنیوەی ڕووبەری خاکی هەرێمی کوردستان پێکدێنێت، و ڕووبەرەکەی دەکاتە (٥٦٢٦٧,٢٤)کم٢، لەبەشی باشوری ڕۆژهەڵاتەوە بۆ بەشی باکوری ڕۆژئاوای هەرێمی کوردستانی عێراق درێژ دەبێتەوە، سەبارەت بە زاراوەی گەرمیان و گەرمەسێر جیاوازییەکی ئەتۆ لەنێوانیاندا نییە، تەنها پەیوەستە بە زمانی ئاخاوتنی هەردوو ناوچەی ئەمبەر و ئەوبەری ڕووباری سیروان، بەجۆرێک لەدیوی ڕۆژهەڵاتی ڕووباری سیروان زیاتر وشەی گەرمەسێر و لەدیوی ڕۆژئاوای ڕووباری سیروان زیاتر وشەی گەرمیان بەکاردێت.

پوخته‌ سەرەكترین هۆكاری گواستنەوەی ناوخۆی وڵاتانی جیهان تاوەكو ڕۆژگاری ئەمڕۆ ڕێگاكانی ئۆتۆمبێلە، هۆكاری ئەمەش بۆ سادەی و ئاسانی بەكارهێنان و زوو وەڵامدانەوە ...هتد دەگەڕێتەوە، تەنانەت لە هەندێك ناوچە تاوەكو ئێستا تەنها هۆكاری گواستنەوەیەتی وەك ئیدارەی گەرمیان لەگەڵ ئەوەی ناوچەیەكی ستراتیژی گرنگی هەیە لە ناوچەكەدا بەڵام تاكو ئێستا تەنها هۆكاری گواستنەوەی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێلە بە جۆرە جیاوازەكانییەوە هەربۆیە ئامانج لەم توێژینەوەی دەرخستنی شێوازی دابەشبوونی جوگرافی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێلە لە ناوچەكەدا بۆ ئەم مەبەستە متێۆدی بەراوردكاری و شیكاری بەكاردێنیین و توێژینەوەكەش دابەشی پێنج باسی سەرەكی دەكەین باسی یەكەم بریتییە لە شێوازی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێل لە ناوچەی لێكۆڵینەوە و باسی دووەم بریتییە لە دابەشبوونی جوگرافی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێل لەسەر ئاستی قەزا لە ناوچەی لێكۆڵینەوەدا و باسی سێیەم بریتییە لە دابەشبوونی جوگرافی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێل بەپێی ڕووبەری یەكە كارگێڕییەكان (قەزا) لە ناوچەی لێكۆڵینەوەدا و باسی چوارەم بریتییە لە دابەشبوونی جوگرافی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێل بەپێی ژمارەی دانیشتوانی یەكە كارگێڕییەكان (قەزا) لە ناوچەی لێكۆڵینەوەدا و باسی پێنجەم بریتییە لە دابەشبوونی جوگرافی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێل تۆبۆگرافیا، كە لەم ڕێگەیەوە توێژەران دەگەنە ئەنجامی ئەوەی شێوازی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێل بەپێی ستانداری عێراقی نین و بەشێوەیەكی هاوسەنگ دابەشنەبوون لە ناوچەكەدا بۆ ئەم مەبەستە پێشنیار دەكرێت گرنگی بدرێت بە كوالێتی ڕێگاكان تاوەكو هاوشێوەی ستانداری دروستكردنی ڕێگاكانی ئۆتۆمبێل بن.

پوخته‌ (سیمیۆلۆژیا) ئاماژه‌، یاخود نیشانه‌، له‌ ڕه‌خنه‌ی هاوچه‌رخدا پێگه‌ و ڕۆڵی به‌رچاوی خۆی هه‌یه‌، هۆكاری ئه‌م ڕۆڵه‌ گرنگه‌ی ئه‌م زانسته‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ فره‌ ڕه‌هه‌نده‌ و پەلوپۆی بۆ زانسته‌كانی تریش هاویشتووه‌، هه‌روه‌ها ئه‌ركێكی گرنگی هه‌یه‌ له‌ بونیادنانه‌وه‌ی واتای ده‌قدا، واتا وه‌كوو فۆرم و سیما و دیوی ده‌ره‌وه‌ ناڕوانێته‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی، به‌ڵكوو شۆڕده‌بێته‌وه‌ بۆ قۆڵایی  ده‌قه‌كان و له‌ وێوه‌ كار له‌ سه‌ر ئاشکراکردنى واتاى شاراوە دەقەکان دەکات.     سیمیۆلۆژیا، له‌ پێناوی به‌ده‌ستهێنانی واتادا هه‌وڵی ئه‌وه‌ ئه‌دات، كه‌ قاڵبی فۆرمی وشه‌ و ڕسته‌كان تێكبشكێنێت، بۆیه‌ سیمیۆلۆژیای كاتیش وه‌ك به‌شێك له‌ لایه‌نه‌ فره‌ڕه‌هه‌ند و گشتییه‌كه‌ی سیمیۆلۆژیا هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌، كه‌ سنوری ئه‌و وشه‌ و ڕستانه‌ ببه‌زێنێت، كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌كاته‌وه‌ هه‌یه‌، بۆ ئه‌وه‌ی له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕاڤه‌ی نوێ ببه‌خشێت به‌ ئه‌و ده‌قانه‌ی، كه‌ له‌ ژێر هه‌ژموونی كاتدان.      ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌، بە ناونیشانى (سیمۆلۆژیای كات له‌ شیعرى (مینە جاف^[1])دا)  هۆکارى هەڵبژاردنیشى بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە تاکوو ئێستا هیچ کارێک لەسەر کات لە شیعرى ئەم شاعیرەدا نەکراوە. ئامانج لەم توێژینەوەیە قوڵبوونه‌وه‌ و ده‌ستنیشانكردن و ڕاڤه‌كردنی (دال) و (مدلول)، نیشانه‌ و نیشانه‌بۆكراو له‌ شیعره‌كانی شاعیردا. لە نووسینى ئەم توێژینەوەیدا سود لە چەند میتۆدێکى وەکوو (سیمیۆلۆژیا، وەسف و شیکاریى) وەرگیراوە. توێژینه‌وه‌كه‌ دوو به‌شی سه‌ره‌كی له‌خۆگرتووه‌، هه‌رچی به‌شی یه‌كه‌مه‌ بۆ لایه‌نی تیۆریی ته‌رخانكراوه‌ و تێیدا باس لە چه‌مك و پێناسه‌ی سیمیۆلۆژیا و سیمیۆلۆژیای كات ‌ و مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی سیمۆلۆژیا و كات كراوه‌، به‌شی دووه‌میش بۆ سیمیۆلۆژیای كات له‌ شیعره‌كانی مینه‌ جافدا ته‌رخانكراوه‌، دواتریش گرنگترین ئه‌نجامه‌كان و لیستی سه‌رچاوه‌كان و پوخته‌ی توێژنه‌وه‌كه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی و ئینگلیزی خراونه‌ته‌ ڕوو.   [1] (محمد امین کریم بەگى فەتاح بەگى حەمە پاشاى جاف)، نازناوى مینە جافە، لە ساڵى ١٩١١ ز لە قەلاى شێروانە لەدایکبووە و لە ساڵى ١٩٦٥ز لە شارى بەغداد کۆچى دواى کردووە و لە گۆڕستانى سەید خەلیل نێژراوە. بڕوانە (جاف، ١٩٩٠: ٣)

پوخته‌ شوێنکات ئەو زاراوە لێکدراوەیە لە شوێن وکات پێکدێت، کە لە بۆتەی چەمکێکی دیکەدا یەکدەگرنەوە. کورتە ڕۆمانی "بەهاری ڕەش"ی "ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل" کە ناونیشانی ئەم لێکۆڵینەوەیە، ئازار ومەینەتییەکانی ئەنفالی سێیەمی کۆی هەشت ئەنفالەکەی ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوومان بۆ دەگێڕێتەوە. پڕۆسەی بەدناوی ئەنفالەکان کەلە شەوی٢٢/٢٣ی ٤ / ساڵی ١٩٨٨ز لە دۆڵی جافایەتی دەستی پێکردوو لە ٦/٩/١٩٨٨لە بادینان کۆتایی هات، نوسەری ئەم کورتە ڕۆمانە زیاتر جەخت لە دەڤەرێکی گرنگ و فراوانی باشوری کوردستان دەکاتەوە کە لە ١٤/٤/١٩٨٨ بە ڕۆژی ئەنفال لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەژمارکراوە کە تیایدا لە شەو وڕۆژێکدا چل هەزار مرۆڤی کورد بێ سەرو شوێن وشەهید و زیندەبەچاڵکراون، ئەگەر بە وردەکاری ئازار و نەهامەتییەکانی ئەو ئەنفالەدا بچینەوە، گێڕانەوەی لەتوانای مرۆڤ بەدەرە، چونکە هەر مرۆڤێک لەو چل هەزارە دەتوانرێ بەتەنها لاپەڕەکانی ئەم توێژینەوەیەی پێ پڕ بکەینەوە، کات گەلێکە و شوێن گەلێکە و ڕووداو زۆرن، بەڵام شاراوەن، ئەگەر لم و خۆڵ و ئاسمانی ئەو دەڤەرە بدوێنین ئینجا دەتوانین قیژە و هاواری ئەم قوربانیانە بنوسینەوە. ئەم لێکۆڵینەوەیە کورتە ڕۆمانی (بەهاری ڕەش) زامی گەرمیانییەکان وباشوری کوردستانە، بەگەورەترین ئەنفالی کۆی هەشت ئەنفالەکە دادەنرێت، کەتیایدا زۆرترین مرۆڤی کورد بوونە قوربانی سیاسەتی هەڵەی ڕژێمێک بەدرێژایی کاتی فەرمانڕەوایەتی غەدر وزوڵمی لەمیللەتێکی بێ پشت وپەنا کردووە، جارێک بەچەکی قوڕسی قەدەغەکراو وجارێکی دیکە بەچەکی کیمیایی و جارێکی دیکە بەزیندەبەچاڵ کردنیان لە بیابانی عەرعەر و نوگڕە سەلماندا. ئەم توێژینەوەیە لە پێشەکییەک ودوو بەش پێک دێت، لەبەشی یەکەم تەوەرەی یەکەمدا زاراوە و پێناسە و چەمکی هەریەک لە شوێن و کات باسکراوە، لەتەوەرەی دووەمدا شوێنکات لە ڕووی تیۆرییەوە خراوەتە ڕوو. لە بەشی دووەم ولە تەوەرەی یەکەمدا ئەنفال لە نێوان سوڕەتێکی قورئانی پیرۆز و ڕەشبکوژی دەڤەری گەرمیاندا خراوەتە ڕوو، لە تەوەرەی دووەمدا، شوێنکات لە کورتە ڕۆمانەکەدا لە شێوەی پڕاکتیک لە کورتە ڕۆمانەکەدا جێ بەجێ کراوە.

پوخته‌ له‌ توێژینه‌وه‌كه‌دا، باس له‌ شیكاری چڕبوونه‌وه‌ی دانیشتووانی ناوچه‌ی توێژینه‌وه‌ كراوه،‌ له‌ رووی شوێنی جوگرافی‌و بڵاوبوونه‌وه‌یان‌. میتۆدی شیكاری لە توێژینەوەكەدا بەكارهاتووە، به‌ پشتبه‌ستن به‌ شێوازی چەندێتی‌ و كارتۆگرافی. هه‌روه‌ها چه‌ندین رێگای له‌ ئاماری‌ توێژینه‌وه‌كه‌دا به‌كارهاتوون‌، وه‌كو (چه‌ماوه‌ی لۆرنز، رێژه‌ی چڕبوونه‌وه‌ی دانیشتووان، هاوكۆڵكه‌ی جینی) بۆ ده‌رخستنی شێوازی دابه‌شبوون. له‌ كۆتایدا توێژینەوەكە بەو دەرئەنجامه‌ گەیشتووە، كه‌ رێژه‌ی چڕبوونه‌وه‌ی دانیشتووان له‌ ناوچه‌ی توێژینه‌وه‌دا بریتییه‌ له‌ (30.5٪)، ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌ی كه‌ (52415) كه‌سی ناوچه‌ی توێژینه‌وه‌ پێویسته‌ له‌ گه‌ڕه‌كه‌ قه‌ره‌باڵه‌غه‌كانه‌وه‌ دووباره‌ دابه‌شبكرێنه‌وه‌ به‌سه‌ر ئه‌و گه‌ڕه‌كانه‌ی كه‌ كه‌متر قه‌ره‌باڵه‌غن، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ هاوسه‌نگی دابه‌شبوونی شوێنی بگه‌ین له‌ ناوچه‌ی توێژینه‌وه‌دا.

پوخته‌ ئامانجی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ زانینی ئاستی دڵەڕاوکێی داهاتوو لای خوێندکارانی زانکۆ بە گشتی و بەپێی چەند گۆڕاوێکی دیمۆگرافی، وە زانینی ئاستی بڕیاردان لای خوێندکارانی زانکۆ بە گشتی و بەپێی چەند گۆڕاوێکی دیمۆگرافی هەروەها زانینی پەیوەندی نێوان دڵەڕاوکێی داهاتوو و بڕیاردان، توێژه‌ران بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ بۆ هەر یەکە لە گۆراوەکانی توێژینەوە پێوه‌رێكیان ئاماده‌كردوه‌ بۆ دڵەڕاوکێی داهاتوو به‌ پشت به‌ستن به‌ پێوه‌ری توێژینه‌وه‌ی (شلهوب، 201٦) ‌وه‌ سود وه‌رگرتن له‌ ئه‌ده‌بیاتی پێشوو، وە بۆ پێوەری بڕیاردان به‌ پشت به‌ستن به‌ پێوه‌ری توێژینه‌وه‌ی (حمد و عبدالرزاق، 201٤) ‌وه‌ سود وه‌رگرتن له‌ ئه‌ده‌بیاتی پێشوو، سنوری‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ بریتییه ‌له‌ خوێندکارانی خوێندنی بەیانیانی زانکۆی گەرمیان بۆ ساڵی خوێندنی (٢٠٢٣-٢٠٢٤)، كه‌ پێكهاتوه‌ له (٤٤٤١)‌ خوێندکار‌، دوای ئه‌وه‌ به‌ شێوه‌ی هه‌ره‌مه‌كی سادە (١٥٦) خوێندکارە وه‌ك نموونه‌ی توێژینه‌وه‌كه هه‌ڵبژێردراوه، ‌گرنگترين ئه‌و كه‌ره‌سه‌ته ‌ئاماريانه‌ى به‌كارهاتوون بریتین لە: الفاكرونباخ بۆ ده‌رهێنانى جێگيرى پێوه‌ری به‌كارهاتوو، و (T.test) بۆ يه‌ك نموونه‌ی سه‌ربه‌خۆ و دوو نموونه‌ی سه‌ربه‌خۆ و هاوکۆلکەی پەیوەندی پێرسۆن‌، دوای كۆكردنه‌وه‌ی داتاكان داخڵ كردنیان به‌ هه‌گبه‌ی ئاماری (SPSS) ئه‌نجامه‌كان ئه‌وه‌ی ده‌رخست كه‌ دڵەراوکێی داهاتوو لای خوێندکاران هەیە و وە بریاردان بە ئاستێکی مام ناوەند بونی هەیە، بەڵام جیاوازی نیە بۆ هەردوو گۆراوی توێژینەوەکە بە پێی گۆراوەکانی رەگەز و پسپۆری وە پەیوەندیەکی لاواز هەیە لە نێوان دوو گۆراوی سەرەکی توێژینەوەکە، له ‌كۆتایدا به‌ پشت به‌ستن به‌ ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌ توێژه‌ران چه‌ند ڕاسپارده‌ و پێشنیارێكیان خسته‌ ڕوو.

پوخته‌ گرفتی ئاو لە ئەمرۆدا گرفتێکی جیهانییەو بەشێکی زۆری ناوچە جوداکانی جیهان بەدەست قەیرانی ئاوو دەستنەگەیشتن بە ئاوی سازگار دەناڵێنن. ڕۆژی ٢٢ی مارسی هەموو ساڵێک بە ڕۆژی جیهانی ئاو دەستنیشانکراوە بەمەبەستی هاندانی وڵاتانی دنیا بۆ چارەسەرکردنی قەیرانی بەرێوەبردنی سەرچاوەکانی ئاو، لەلایەکی دیکەوە بەکاربردنی ئاو لەم ساڵانەی دواییدا زیادی کردووە بەهۆی زۆربوونی گەشەی دانیشتوان و زۆر بەکارهێنانی ئاو لە بوارە جیاوازەکانی وەکو کشتوکاڵ و پیشەسازی...هتد کەمبووونەوەی ئاوو نەبوونی بەڕیوەبردنێکی دروستی سەرچاوەکانی ئاو، قەیرانی ئاوی لێدەکەوێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕودانی وشکەساڵی هۆکارێک دەبێت بۆ بەهێزبوونی دیاردەکە، وە ئەمەش ڕەهەندی جیاوازی وەکو ژینگەیی، ئابوری، کۆمەڵایەتی هەیە. ناوچەی گەرمیانیش دەکەوێتە باشوری ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانەوەو نزیک دەبێتەوە لە ناوچەکانی ناوەڕاستی عێراق کە خاوەنی خەسڵەتی بیابانین بە زۆری و لەڕووی ئاووهەواییەوە لە ناوچەی نیمچە وشکدایەو لە بازنەی بارانی نامسۆگەرە، بۆیە لەم ساڵانەی دواییدا ماکەکانی قەیرانی ئاوو وشکەساڵی تیدا دەرکەوتووە.

پوخته‌ شاری چەمچەماڵ، بەسەنتەری قەزای چەمچەماڵ دادەنرێت و لە ڕووی ئیدارییەوە سەربە پارێزگای سلێمانییەوە و دانیشتوانی شارەكە ساڵانێكە بەدەست كێشەی كەم ئاوییەوە دەناڵێنن، ئەم كیشەیە كاریگەری لەسەر لایەنی دەروونی دانیشتوانەكەی بەجێهیشتووە لەناویاندا دڵەڕاوکێی ئایندە، كە به‌ دۆخێكی پڕمه‌ترسی و گرژی و دەروونی ناودەبرێت، به‌هۆی پێشبینیکردنی مەترسییەکەوە كه‌ لە ئایندەدا ڕوودەدات. توێژینەوەكە كار لەسەر دوو لایەنی تیۆری و پراکتیکی ده‌كات، ئامانجی سه‌ره‌كی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌، بۆ دەرخستنی كاریگەری كێشەی كەم ئاویەوە لەسەر لایەنی دەروونی دانیشتوانی شارەكە و زانینی‌ نیشانه‌كانی دڵەڕاوکێی ئایندە‌ و پەیوەندی بە ڕه‌گه‌ز، تەمەن و باری خێزانی، شوێنی نیشته‌جێبوون و پیشه‌ی به‌شداربوان. به‌هۆی كێشه‌ی كه‌م ئاوی و كه‌می ئاوی پاكی خواردنەوە و دووری سەرچاوەكانی ئاو لەسەنتەری قەزاكە لەلایەكی تر نەتوانراوە بە شێوەیەكی باش ئیدارەی كێشەی كەم ئاوی بدرێت و سوود لە سەرچاوەكانی ئاوی وەك ڕووبار و چەم و پۆند و بەنداوەكان وەربگیرێت، به‌شێك له‌ دانیشتوانه‌كه‌ی گرفتارن بە كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی دڵه‌ڕاوكێ ئاینده‌‌،‌ له‌وانه‌: (ترس و دڵه‌ڕاوكێ، تووڕه‌بوون، ڕه‌شبینی،  ترس له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی، نیگه‌رانی بۆ به‌رده‌وامی كێشه‌ی كه‌م ئاوی و خراپی كوالێتی ئاو). هەروەها له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا سوود له‌ میتۆده‌كانی (وه‌سفی، شیكاری و چه‌ندێتی) وه‌رگیراوه‌. بە بەكارهێنانی فۆڕمی ڕاپرسی بۆ پێوانی نیشانه‌كانی دڵه‌ڕاوكێ ئاینده‌.‌ فۆڕمەكە (22) برگه‌ی له‌ خۆگرتووه‌‌ و ڕاستگۆی و جێگیری بە پلەی زۆرباش بەدەستهێناوە‌، سوود وەرگیراوە لە به‌رنامه‌ی (SPSS) بۆ شیكاری داتاكان بۆ (73) فۆرمی ڕاپرسی كراوه‌.




    دیارترین ده‌رئه‌نجامی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ ڕه‌گه‌زی مێ، كه‌سانی خێزاندار، و ژنانی ته‌مه‌ن (35-40)ساڵ، ئه‌و ژنانه‌ی كاری ناوماڵ ئه‌نجام ده‌ده‌ن، به‌شداربوانی نیشته‌جێی گه‌ڕه‌كه‌ ئه‌نفالنشینه‌كان، ئه‌و شوێنانه‌ی به‌شه‌وان ئاو تێیدا به‌رده‌درێته‌وه‌ زیاتر نیشانه‌كه‌كانی دڵه‌ڕاوكێ ئاینده‌یان تێدایه‌. لەم توێژینەوەكەدا ڕاسپارده‌و پێشنیاری پێویست بۆ لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار و توێژینه‌وكانی داهاتوو سه‌باره‌ت به‌ دڵه‌ڕاوكێ ئاینده‌ خراوه‌ته‌ڕوو. 

پوخته‌ به‌درێژایی مێژووی نوێ وهاوچه‌رخی گه‌لی كورد، ناوچه‌ی گه‌رمیان و سنووری خانه‌قین به‌شێوازێكی گشتی لانكه‌ی سه‌دان ناوی دره‌وشاوه‌و كه‌سایه‌تیی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕووناكبیریی و سیاسی جۆراوجۆربووه‌، هاوكات هه‌ریه‌ك له‌وانه‌ش به‌درێژایی مێژوو خزمه‌تێكی گه‌وره‌و به‌رچاویان به‌مرۆڤایه‌تی و به‌تایبه‌تی كورده‌واریی كردووه‌،یه‌كێك له‌وانه‌ش مامۆستا عه‌زیز پشتیوانه، كه‌ له‌ ماوه‌ی (90) ساڵی ته‌مه‌نیدا،چ وه‌ك مامۆستاو چ وه‌ك په‌روه‌رده‌كارو چ وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی له‌سه‌رهه‌مان ڕه‌وتی خزمه‌تكردن ڕۆیشتووه‌، به‌ڕاده‌یه‌ك شوێنده‌ست وهه‌ڵوێست و كاره‌كانی به‌ته‌واوی ئه‌م بۆچوون و ڕاستییه‌مان بۆیه‌كلایی ده‌كه‌نه‌وه‌. بۆئه‌و مه‌به‌سته‌ش ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌مان :« چالاكی پارتی هیوا له‌ گه‌رمیان وناوچه‌ی خانه‌قین له‌به‌ر ڕۆشنایی بیره‌وه‌رییه‌كانی عه‌زیزپشتیواندا 1912-2001»، پشتبه‌ستووبه‌كۆمه‌ڵێك سه‌رچاوه‌و ده‌ستنووس و دۆكۆمێنتی جۆراوجۆری بڵاونه‌كراوه‌ به‌سه‌ر پێشه‌كی و ده‌رئه‌نجام وهه‌روه‌ها چه‌ند ته‌وه‌رو سه‌رباسێكی جیاوازدا دابه‌شكردوه‌‌، له ‌نێویاندا كورته‌یه‌كی نوێ سه‌باره‌ت به‌ بنه‌ماڵه‌و‌سه‌ربوورده‌ی ژیانی عه‌زیز پشتیوان، دواتریش ئاستی خوێندن و دامه‌زراندنی وه‌ك مامۆستایه‌ك له ‌خوێندنگه ‌و قوتابخانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ناوه‌ڕاست و باشوری عێراق وپاشان گه‌ڕاندنه‌وه‌ی بۆشاری خانه‌قین وگونده‌كانی ده‌وروبه‌ری، سه‌ره‌ڕای قسه‌كردن وبه‌دواداچوون له‌سه‌ر بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی و چۆنێتی به‌شداربوون و چوونه‌ نێوكایه‌ی سیاسی وچالاكی حیزبی وكاروباری ڕێكخراوه‌ییه‌وه‌ له‌ عێراق و باشووری كوردستان، به‌تایبه‌تی هه‌ریه‌ك له‌یانه‌و ‌كۆمه‌ڵه‌و حیزب و ڕێكخراوه‌كانی وه‌ك : « یانه‌ی سه‌ركه‌وتنی كوردان1930، كۆمه‌ڵه‌ی برایه‌تی یان پشتیوان 1928-1938،پارتی هیوا 1939، گروپی‌ چا نه‌خۆره‌كانی گه‌رمیان و شاری خانه‌قین، دواتریش پارتی دیموكراتی كوردستان له ‌ساڵی 1946 به‌دواوه‌، سه‌ره‌ڕای سه‌رپه‌رشتیكردنی ڕاپه‌ڕینی ساڵی 1948ی شاری خانه‌قین، هه‌روه‌ها به‌چه‌ند ساڵێك دواتریش به‌شداربوون وئه‌ندامێتی له‌ یه‌كه‌م كۆنگره‌ی مامۆستایانی كورد،‌ له ‌پاش به‌رپابوونی شۆڕشی 14ی ته‌مموزی 1958 كه‌ له‌ هاوینه‌ هه‌واری شه‌قڵاوه‌‌ له‌ 11ی ئه‌یلولی 1959دا ده‌ستی به‌كاره‌كانی خۆی كردووه‌، جگه‌ له ‌باسكردن و به‌دواداچوون سه‌باره‌ت به‌قۆناغه‌كانی دواتری چالاكی و ژیانی سیاسی، زیندانیكرن وپه‌روه‌رده‌یی تاوه‌كو ده‌گاته‌وه‌‌ سه‌روبه‌ندی كۆچی دوایی له‌ 8ی ئابی 2001دا.

پوخته‌ توێژینەوەکە دەرکەوتە مێتافۆرییەکانی ئەنفال لە دەقی "گۆڕستانی چراکانی شێرکۆ بێکەس" بەپێی تیۆری کارلێکی شیدەکاتەوە، وەک ئاوێتەبوونی نێوان ئایدیا و بیرۆکەکان لەگەڵ واقیع، تیۆرەکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە مێتافۆر لە بنەڕەتدا لە سەر کارلێک بەندە، کارلێکی مرۆڤە لەگەڵ دەورووبەری، لەهەمان کاتدا پەیوەستە بە پراکتیزە کەلتووری وئایدۆلۆژی و کۆمەڵایەتییەکانی مرۆڤەوە. لە ڕوانگەی ئەم تیۆرە، تان و پۆی بیرکردنەوەمان مێتافۆرییە؛ چونکە مێتافۆر ئەرکی ئیستاتیکا و ڕازاندنەوەی تێدەپەڕێنێ و دەبێتە کۆڵەگەیەکی گرنگی بیرکردنەوەی مرۆڤ و لە زەین و بیردا جێگیردەبێت، دەرکەوتەکانی پەیوەستە بە دەرکەوتەی خود یان سوژەی مرۆڤەکان و ڕوانینییان بۆ دیاردەکانی دەورووبەریان.   لەسەر ئەم بنەمایانە (گۆڕستانی چراکان)ی شێرکۆ بێکەس بە نموونە وەرگیراوە، ئامانج تێیدا دەرخستنی ئەو مێتافۆرانەیە کە شاعیر وەک تاقیکردنەوەیەکی کارلێکی بەکاریهێناوە کە چۆن پەیوەستن بە تاقیکردنەوە فیزیکی و جەستەییەکانەوە و هەموو ئەمانە لە گوتاری شیعریدا دەنوێنرێنەوە و میکانیزمەکانی مێتافۆر چۆن مەبەستەکانی شاعیر بەیان دەکات و وا دەکات مێتافۆری وا خەڵقبکات کە بونیادی بیرکردنەوە تاکی کورد سەبارەت ئەنفال رەنگڕێژ بکات و ڕەهەندەکانی دیاریبکات.

پوخته‌ ئایینی مەسیحی یەکێکە لە ئایینە ئاسمانییەکان، ئەم ئایینە لە پاش پەیامبەرەکەى لەسەردەستى خوێندکارەکانى زیاتر بڵاوبووەوە، پاشان لە ناوچەکانى خۆرهەڵات بە گشتى و لە ناوچەى گەرمیان بە شیوەیەکى بەربڵاوتر بڵاو بووەوە، ئەم ناوچەیە لە سەرەتا لە ژێر هەژموونى ئەشکانى پاشان ساسانییدا بوو، ئەم ناوچەیە لەو کاتەدا هەرێم و ناوچەیەکى تاڕادەیەک خۆبەڕێوەبەر بووە و چەندین شار و نشینگەى تێدا بووە، وەک شارەکانى (‌كرخا-دی-بیث-سلۆك, لاشوم, شەهر کرد, ڕاذان, خربە جەلال. ئەریوان.....هتد) باوەڕدارانى ئەم ئایینە نوێیە چەندین کڵێسا و شوێنى ئایینیان بۆ خۆیان بنیاتنا، خاوەنى ئەسقوفی تایبەت بە خۆیان بوون و زۆرینەى سەر بە ئايينزاى نەستورى بوون، بەڵام لە سەردەمى ساسانییدا بە زۆرى دووچارى ئازار و ناچارکردن بە هەڵگەڕانەوە لە ئایینەکەیان یاخود تەنانەت کوشتن دەکران. ئەوەى بەسەر باوەڕدارانى ئەم ئایینەدا هاتووە. بە هۆى ئەو ململانێ ئایینییەوە بوو لەو قۆناغە مێژووییەدا سەرچاوەى گرتبوو، بە تایبەت دواى داننان بە ئایینى مەسیحییدا وەک ئایینى فەرمى ئیمپراتۆریی ڕۆم لە ساڵى (٣١٣ز). و سەرهەڵدانى ئایینەکانى مانى و مەزدەکى، ئیدیى کیشمەکێش و چەوساندنەوەى ئایینى بەسەر باوەڕدارانى دا زیاتر بوو. پاشایانى ساسانى بە تایبەت هەریەک لە شاپورى دووەم و یەزدگردى دووەم و خوسرەو پەرویز زۆرترین توند و تیژیی و هەندێکجاریش لایەنگرییان بەکارهێناوە بەرامبەر باوەڕدارانى ئەم ئایینە، ئەوەش بە هۆی گۆڕانەکانى سەردەمیانەوە بوو. تاوەکو کۆتای هاتنى دەوڵەتى ساسانى ئەم ناوچەیە لە ژێر ڕەحم و سایەى پاشایانى ساسانییدا بوو.

پوخته‌ زمان  سیسته‌مێكی هێمایی ئاڵۆزه‌،  ئه‌ركه‌كانی په‌یوه‌ندیكردن و لێكتێگه‌یشتن له‌ نێوان كۆمه‌ڵدا له‌ ڕێی دروسته‌ و واتازمانییه‌كانه‌وه‌ به‌جێده‌هێنرێت . داهێنان له‌ به‌جێهێنانی ئه‌ركه‌كانی زمان به‌پێی كه‌تیگۆری و پۆله‌ڕه‌گه‌زه‌ فه‌رهه‌نگییه‌كان و ئه‌و ده‌وروبه‌رانه‌ ده‌بێت، كه‌ زمانی تێدا به‌كارده‌هێنرێت، جێگرتنه‌وه‌ و جیگۆڕكێ به‌ وشه‌كان و له‌بری یه‌كتربه‌كارهێنان به‌شێوازی ئه‌رێنی و نه‌رێنی، كه‌ له‌ فۆرمه‌كانی (یوفیمیزمEUPHEMISM و دیسفیمیزم DYSPHEMISM)دایه جۆرێكه‌ له‌ هونه‌ری به‌كارهێنانی زمان و داهێنان له‌ گوزارشتكردندا. كه‌ ناوه‌رۆكی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ وێڕای خستنه‌ڕووی چه‌مكه‌كان و شیكردنه‌وه‌یان، له زاری ژووروو و ‌شێوه‌زاری گه‌رمیاندا له‌باره‌یانه‌وه‌ ‌كۆڵیوه‌ته‌وه‌، ‌هه‌ردوو زاری ژووروو و شێوه‌زاری گه‌رمیان وه‌ك دوو  ناوچه‌ی جوگرافیی فراوان له‌ كوردستان خاوه‌نی سامانێكی زمانیی زۆرو ده‌وڵه‌مه‌ندن ،سه‌رچاوه‌كه‌یان وه‌ك زاری ژووروو له‌بوونی ده‌یان شێوه‌زار و بنزاردایه‌، هه‌رچی شێوه‌زاری گه‌رمیانه‌ خاوه‌نی تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌ جیایده‌كاته‌وه‌ له‌ زار و شێوه‌زاره‌كانیتر، وه‌ك بوونی سێ زاری سه‌ره‌كی له‌مشێوه‌زاره‌دا، ئه‌وانیش زاره‌كانی(ناوه‌ڕاست، خواروو، گۆران)ن ئه‌مه‌ش سه‌رچاوه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندی شێوه‌زاره‌كه‌یه‌‌ له‌ڕووی وشه‌و فه‌رهه‌نگه‌وه‌‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ته‌رخانكراوه‌ بۆ ‌‌ كاركردن له‌سه‌ر شیكردنه‌وه‌ی چه‌مكه‌كانی یوفیمیزم و دیسفیمیزم و شێوازه‌كانی به‌كارهێنانیان له‌ زاری ژووروو و شێوه‌زاری گه‌رمیاندا‌. 

پوخته‌ ئەم توێژینەوەیە بەشێوەیەكی سەرەكی لە ڕۆڵی تۆڕی كۆمەڵایەتیی فەیسبووك لە پاراستنی كەلەپوورە بیناكردەكان لە سنوری ئیدارەی گەرمیان دەكۆڵێتەوە. بۆ ئەومەبەستەش لە ڕێگەی بەكارهێنانی میتۆدێكی زانستیی كار لەسەر دەرخستنی ژانرە ڕۆژنامەنووسییە بەكارهاتووەكان بۆ ڕووماڵی بابەتەكانی پەیوەست بەكەلەپووریی ڕۆشنبیریی جێگیر و گەیشتن بە جۆری وێنەی بەكارهاتووی ڕۆژنامەنووسیی و خاوەنداریەتییەكەی و زمانی بەكارهاتوو بۆ ڕووماڵی بڵاوكراوەكان دەكات. هەروەها هەوڵ دەدات لە ئاستی گرنگیدان بە كەلەپوورە بیناكردەكان لە سنوری ئیدارەی گەرمیان لە ڕێگەی تۆڕی كۆمەڵایەتيی فەیسبووك بكۆڵێتەوە و ڕێگە و شێوازەكانی پاراستنیشیان ئاشكرا بكات. توێژینەوەكە لە ڕووی جۆرەوە وەسفییە و ڕێگەی شیكاری ناوەڕۆكی بۆ سەرجەم بڵاوكراوەكانی لاپەڕەی سەرەكی بەڕێوەبەرایەتی گشتی شوێنەوار و كەلەپوور لە هەرێمی كوردستان لە تۆڕی كۆمەڵایەتيی فەیسبووك لە ماوەی نێوان (31ی ئازار– 30ی ئەیلوولی 2023) بەكارهێناوە. هەروەها لەم توێژینەوەیەدا؛ هەریەك لە ئامرازەكانی سەردانی مەیدانی بۆ بەشێك لە ناوچە شوێنەوارییە بیناكردەكانی سنوری ئیدارەی گەرمیان بەكارهاتووە و تێبینی پێویست تۆماركراوە، لە هەر جێگەیەكیش پێویست بووبێت ئامرازی چاوپێكەوتن لەگەڵ شوێنەوارناسان و بەرپرسانی پەیوەندیدار بە بابەتی توێژینەوەكە بەكارهێنراوە. لە دیارترین ئەو ئەنجامانەی توێژینەوەكە پێیگەیشتووە: (كورتە هەواڵ) دیارترین ژانرى ڕۆژنامەنووسیی بەكارهاتووە لە ڕووماڵی بڵاوكراوەكانی پەیوەست بە پارێزگاريی لە (كەلەپوورى بیناكرد- التراث العمراني) لە سنوری ئیدارەی سەربەخۆی گەرمیان و بڵاوكراوەكان زیاتر لە ڕێگەی (ناونیشانی سەرەكی و وێنە) خراونەتەڕوو زۆرینەی وێنە بەكارهاتووەكانیش لەگەڵ بابەتەتی توێژینەوەكە بریتییە لە (وێنەی هێمایی). بەشێوەیەكی گشتی زمانی كورديی (شێوەزاری كرمانجی ناوەڕاست)، بۆ ڕووماڵی بابەتەكانی پەیوەست بە پارێزگاری لە كەلەپوورى بیناكرد لە سنوری گەرمیان بەكارهێنراوە و زۆرینەی شوێنەوارەكان لە چوارچێوەی (كەلەپووری ڕۆشنبیریی جێگیر- التراث الثقافي الثابت) و لەوەش كەلەپوورى بیناكرد پێش (كەلەپووری شوێنەواریی- التراث الأثري) كەوتووە. بۆئەوەش بوارەكانی كەلەپوورى بیناكرد زیاتر لە (شار و باڵەخانەی كەلەپووریی) و پاشان (مۆزەخانە و كتێبخانە) بەرجەستە بووە. لە گرنگترین ڕێگەكان بۆ گرنگیدان بە پاراستنی كەلەپووری بیناكرد (ژمارەپێدان)، (تۆماركردن) و (یاداشتكردن) بووە. هەروەها لاپەڕەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی شوێنەوار و كەلەپوور بە چەند ئەركێك لە بەرامبەر پاراستنی كەلەپووری بیناكرد لە ناوچەی گەرمیان هەستاوە، دیارترینیان: (بڵاوكردنەوەی هەواڵ و زانیاریی و وتار لەگەڵ بۆچوونی پسپۆران لەبارەی ئەو كەلەپوورە بیناكردانەی لە گەرمیان هەن)، (پاڵپشتی ئەو بابەت و بڵاوكراوانەى پەیوەندیدارن بە كەلەپووری بیناكرد) و (پیشاندانی مەترسییەكانی لەناوچوون و داڕمانی كەلەپووری بیناكرد).

پوخته‌ ئامانج لەم توێژینەوەیە " هەڵسەنگاندنى باخچە و قوتابخانە ناحكوميەكانە بەپێی مەرج وڕێنماييەكانى وەزارەتى پەروەردە لە شارى کەلار " بە گرتنەبەرى میـتـۆدى پەسنى شيكارى لەڕێگەى فۆرمێكى تێبينيكردنەوە کە توێژەر هەستاوە بە ئامادەكردنى لەڕێگەى پشتبەستن بە مەرج وڕێنماييەكانى وەزارەتى پەروەردەى حكومەتى هەرێمى كوردستان، پاش دڵنیابوون لە ڕاستى و درووستى ئامڕازی توێژینەوەكە ، توێژەر هەستا بەجێبەجێكردنی لەسەر کۆمەڵگەى توێژینەوەکە بریتیبوو لە باخچە و قوتابخانە ناحكوميەكان لەشارى كەلار بۆ ساڵی خوێندنی 2023-2024، ئەمەو توێژەر نمونەى توێژینەوەكەى بریتی بوو لە ( 7 ) باخچە و ( 5 ) قوتابخانەی ناحكومى كە مۆڵەتی فەرمیان هەیە و كۆدیان لەسیستمی (E-Parwarda )دا هەیە ، كە دابەش ببوون بە شوێنە جياوازەكانى شارى كەلار ، گرنگترین ئامڕازە ئامارییە بەکارهاتوەکان پێکاتبوون لە ناوەندى شياوى و كێشى سەدى هاوكێشەی پێرسۆن، گرنگترین ئەنجامەکانیش خۆیان لەم خاڵانە دەبیینەوە : ( هەموو باخچە و قوتابخانەكان مۆڵەتی فەرمیان هەیە. زۆربەكەمی مامۆستایانی باخچە ناحكومیەكان پسپۆڕن (دەرچووی بەشی باخچەی منداڵان)ن، نەبوونی یاریدەدەری پزیشكی لە زۆربەی قوتابخانە ناحوكمییەكان. نەبوونی كتێبخانە بە پێی ستانداردی جیهانی لە زۆربەی قوتابخانەكان. نەبوونی بینای تایبەت بە قوتابخانەكان جگە لە قوتابخانەی ( وانۆ ) كە خاوەن بینای تایبەت بە خۆیەتی. نەبوونی تاقیگەكانی كۆمپیوتەر و زانست بە پێی پێویست لە زۆربەی قوتابخانەكان ناحكومیەكان) . لەكۆتاییدا توێژەر چەند ڕاسپاردە وپێشنیارێكی خستەڕوو.

پوخته‌ ئەم لێكۆڵینەوەیە بۆ (پێواژۆ فۆنەتیکیی و ئەڵتەرناسیۆنییەکان لە شێوەزاری گەرمیاندا) تەرخانكراوە، کە تێیدا هەوڵدراوە بەشێوەیەكى پێڕەوبەندانە ئەو پێواژۆ دەنگییانە نیشانبدات، کە لە ئاستی ژێرەوە وشەی فەرهەنگیین، بەڵام لە ئاستی سەرەوەدا وەکو وشەی فۆنۆلۆژیی بە هۆی گۆڕانە دەنگییەکانەوە بە شێوەی جوداجودا  بەرجەستەدەکرێن. گرنگیى ئەم لێكۆڵینەوەیە لە ئەوەدایە، کە هەوڵێكە بۆ خستنەڕوی هۆکاری گۆڕانە دەنگییەکان، وەکو(کەوتن، هەڵتۆقین، جێگۆڕکێیی دەنگیی، دەنگ گۆڕکی...هتد)لە وشەی فۆنۆلۆژییدا، لەم هەوڵەدا، ڕێبازى ( پەسنیی - شیكاریی) بەکارهێنراوە، کە تێیدا پێواژۆکان بەپێی جێكەوتەكانى (سەرەتا، کۆتایی) بڕگە لە وشەی فۆنۆلۆژییدا دەستنیشاندەكاراون، شیکردنەوەی نمونەکان بەتیۆریی و هەنگاوەکانی کارکردنی قوتابخانەی گواستنەوە و بەرهەمهێنان جێبەجێدەکراون. هەروەها لەپاڵ (ئەلفوبێی- فۆنێمی كوردیى)دا، (ئەلفوبێی - فۆنەیتیكى جیهانى -IPA) یش بۆ پێواژۆو ئاڵتەرناسیونەکان بەكاردهێنراوە. نمونەکانیش لەئاخاوتنی ڕۆژانەی ئەمڕۆی (زمانی کوردیی- شێوەزار)ەکەوە وەرگیراون. لە ئەنجامدا ئەوە بەدەستهاتووە، کە پێواژۆ فۆنەتیکییەکان، جیاوازن لە پێواژۆ فۆنۆلۆژییەکان.

پوخته‌ ناوچه‌ی گه‌رمیان وه‌کو ناوچه‌یه‌کی تری کوردستان، زانایان و شاعیران و مه‌لا و میرزا و کاتبی گه‌وره‌ی تێدا بووه‌ و نووسراویان له‌ پاش به‌جێماوه‌، به‌ڵام له‌ دوای شاڵاوه‌کانی ئه‌نفال زۆربه‌یان له‌ناو چوون و ئه‌وه‌یشی ماوه‌ته‌وه‌ به‌ بێنازی له‌ناو کتێبخانه‌که‌دایه‌ و ئاوڕی لێ نادرێته‌وه‌. ئه‌و ده‌ستنووسانه‌ی که‌ له‌ لای منن، هه‌ندێکیان کۆپین و هه‌ندێکیان نوسخه‌ ئۆرجیناڵه‌که‌یه‌ و هه‌ر یه‌که‌یان به‌ جۆرێک سوودی خۆی هه‌یه‌ بۆ مێژوونووسان و لێکۆڵه‌رانی بواری مێژووی ئه‌ده‌ب، لێره‌دا به‌پێی زانستی ناساندنی ده‌ستنووس ئه‌و ده‌ستنووسانه‌ ده‌ناسێنم و هه‌نگاوه‌کانی سوود لێوه‌رگرتنی هه‌ر یه‌که‌یان ده‌خرێته‌ ڕوو و کاریگه‌ریشیان له‌سه‌ر مێژوو و مێژووی ئه‌ده‌ب نیشان ده‌درێت.

پوخته‌ ڕه‌مز یه‌کێکه‌ له‌و دیاردانه‌ی ڕۆڵێكى گرینگى هه‌یه‌، له‌ شیعردا و به‌تایبه‌تى له‌ شیعرى هاوچه‌رخدا،شاعیر ده‌یه‌وێت به‌شێوه‌یه‌کی ناڕاسته‌وخۆ په‌یامه‌که‌ی بگه‌یێنێت، بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ش پشت به‌ئه‌فسانه‌ى میللى و جیهانى و که‌له‌پوورو كه‌لتوورى و ئایینى و مێژوویى و .....هتد ده‌به‌ستێ، تاكو سیماى نوێ به‌ شیعره‌كه‌ ببه‌خشێ، خستنه‌ڕووى تێڕوانینى شاعیره‌ له‌ گۆڕینی داله‌کان و په‌یوه‌ندییه‌ كۆنه‌كانى و بنیادنانى په‌یوه‌ندى تازه‌و ئه‌بستراكتى كردنى داله‌كان به‌ مه‌به‌ستى گۆڕینى ئاڕاسته‌ى ڕه‌مزه‌كه‌، که‌له‌پووریش ڕه‌گوڕیشه‌یه‌کی پته‌و و له‌ مێژینه‌ی مێژوویی له‌نێو نه‌ته‌وه‌ی کورددا هه‌یه‌، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی مرۆڤ بووه‌، که‌له‌ چه‌ندین ژانری جۆراوجۆر پێکهاتووه‌ له‌وانه‌ داستان و حیکایه‌ت و ئه‌فسانه ‌و..هتد شاعیرانیش به‌به‌رگێکی نوێوه‌ وه‌کو ڕه‌مز له‌شیعره‌کانیان دایده‌ڕێژن و سیمایه‌کی نوێی پێ ده‌به‌خشن. ڕه‌مزی که‌له‌پووری له‌ شیعره‌کانی (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت)دا هه‌وڵێکه‌ بۆ ده‌ستنیشانكردنى چه‌مكى ڕه‌مزو ڕێبازى ڕه‌مزى و ڕه‌مزی که‌له‌پووری به‌شێوه‌یه‌كى زانستیانه، به‌پراکتیزه‌کردنی له‌ شیعردا، تیشكمان خستۆته‌ سه‌ر شیعره‌کانی شاعیر وه‌كو ده‌ریایه‌كى قوڵ پڕه‌ له‌ جۆره‌ها ڕه‌مزی که‌له‌پووری. ئامانج له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا ده‌رخستنی بنه‌ماو ڕه‌هه‌نده‌کانی ڕه‌مزی که‌له‌پووری و ڕۆڵ و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ شیعره‌کانی شاعیردا. پێکهاته‌ی كاره‌كه‌شمان، له‌ پێشه‌كییه‌ک و دوو به‌ش و ئه‌نجام و لیستى سه‌رچاوه‌كان و پوخته‌ى باسه‌كه‌ به‌ زمانى عه‌ره‌بى و ئینگلیزى پێکهاتووه‌. به‌شى یه‌كه‌م: چه‌مك و زاراوه‌ى ڕه‌مز، سه‌ره‌تاكانى ڕه‌مز و ڕێبازى ڕه‌مزى، ڕه‌مزو که‌له‌پوور. به‌شی دووه‌م: جۆره‌كانى ڕه‌مزی که‌له‌پووری له‌ شیعره‌كانى (له‌تیف هه‌ڵمه‌ت)دا خراوه‌ته‌ڕوو: له‌وانه‌ ئه‌فسانه‌، که‌لتوور، داستان، په‌ندی پێشینان، حیکایه‌ت، گۆرانی فۆلکلۆرى.

پوخته‌ زارەکانی زمانی کوردی ، بەوزارانە دەوترێت کە هەمویان ریشەی کوردییان هەیە و  لەناوچە جیاجیاکانی کوردستان ، قسەیان پێدەکرێت ، بەهۆی نەبونی زمانێکی ستاندردی کوردییەوە . بابەتی ئەم لێکۆڵینەوەیە وەنەبێت کە پێشتر لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکرابێت ، بەڵکو بە پێچەوانەوە، زۆریش تیشکیخراوەتەسەر کەواتە مەبەست لە هەڵبژاردنی هەمان بابەتە تەنیا ئەوەیە کە تەنیا خالیک پیشتر ئاماژەی پێنەکراوە ، لەم لێکۆڵینەوەیەدا ، رونبکرێتەوە ، ئەویش ئەوەیە ، دوزاری سۆرانی و لوڕی ، بۆ جیاوازییان لە نێوەندا دروستبوە بە شێوەیەک، کە تا رادەیەکی  زۆر لە بواری جێناوە لکاوەکاندا لەیەک دورکەوتونەتەوە کە ژمارەیەکی زۆر لە گەڕۆک و زمانەوانانی کورد و ناکوردەکانی گەیاندۆتە رادەیەک کە بۆچونێک لایاندروستبێت کە بڵێن : زاری سۆرانی و زاری لوڕی ، سەر بە یەک زمان نین ، ئەمەش خۆی لە خۆیدا بۆ هەمو میلەتێک کارەساتە ، ئینجابۆ میلەتی کورد ، زۆر کارەساتترە ، چونکە گەورەترین میلەتی بێدەوڵەتە .توێژینەوەکە هەوڵدەدات لە دو بەشدا و بە پەیڕەوکردنی میتۆدی پەسنی شیکەرەوەیی کار لەسەردیاریکردنی جیاوازی نێوان زارەکوردییەکان ، بکات و  چۆنییەتی نزیککردنەوەیان لەیەکتر دیاریبکات .

پوخته‌ خاتون دایراک، دختر حسین بگ، همسر شیخ عیسی برزنجه و مادر سطان سحاک از زنان نامور عارف در قرن هفتم هجری است. او در میان پیروان یارسان، مخصوصاً یارسان منطقۀ گرمیان، از جایگاه ویژه­ای برخوردار است. ایشان که پس از تولد سلطان سحاک، لقب «پیر رمزبار» را دریافت کردند نقش­هایی متفاوت و البته مؤثر در این آیین دارند در وهلۀ اول مادر سپس به رتبه پیری جامعه‌ و فراتر از آن شفیع یاران سلطان می­باشند. سخنان بر جای مانده از پیر رمزبار از چنان اهمیت والایی برخوردار است که به «کلام» از آن­ها نام برده می­شود و در دفاتر دینی یارسان راه یافته است. کلام ایشان که صبغۀ حکمت عملی دارد در زمینه و موضوعات گوناگون، در آغاز به صورت شفاهی و به مرور با پراکندگی در منابع مختلف ثبت شده است. مردم یارسان کلام ایشان را سرلوحۀ زندگی خود قرار داده و به فرزندان خود نیز آموزش می­دهند. از آنجایی که ایشان در مقام یک بانو در تربیت یاران سلطان سحاک نقش بسزایی داشته­اند نگارنده بر آن است تا با استفاده از منابع کتابخانه­ای به روش تحلیلی-توصیفی جایگاه و کلام ایشان را در این دین مورد تحلیل و بررسی قرار دهد.

پوخته‌ تصویر یکی از شگردهای بلاغی در شعر است که شاعران احساسات، عواطف و تخیّل خود را دربارۀ موضوعات گوناگون با استفاده از آن بیان می­کنند. احمد جاف و احمد شاکلی دو تن از شاعران نام­آور گرمیان هستند که تصاویر درخشانی در غزل­های عاشقانۀ خود آفریده­اند که به دلیل بازتاب صمیمانۀ احساسات و عواطف عاشقانۀ آن­ها برای خواننده دلنشین است. آن­ها هر دو دلبستگی عمیقی به سرزمین خود دارند و بسیاری از تصاویر خود را با عناصر طبیعی و فرهنگی شهر و دیار خود ساخته­اند. از سوی دیگر هردوی آن­ها نظر به شعر شاعران فارسی­گو دارند. احمد جاف شعر فارسی نیز سروده اما احمد شاکلی ملمع­های کردی ـ فارسی سروده است. زادگاه برای هر دو به مثابۀ مادر و معشوق است و به آن عشق می­ورزند. در نتیجه، شهر در شعر آن­ها شخصیت­بخشی می­شود، شخصیت شهر و معشوق درهم می­آمیزد و شاعر شاعرانه و ستایشگرانه از آن سخن می­گوید. تشبیه در شعر هر دو پربسامد است. در شعر احمد جاف غلبه با تشبیه تفضیل است و در شعر احمد شاکلی تشبیه بلیغ دارای بسامد بیشتری است. شعر احمد جاف روایت وصل است و شعر احمد شاکلی از هجر سخن می­گوید. معشوق در شعر احمد جاف رخ می­نماید و در شعر احمد شاکلی با موهایش چهره می­پوشاند. تلمیح به عشق لیلی و مجنون و یوسف و زلیخا در شعر هر دو برجسته است. تقابل، کنایه، انواع استعاره، رمزهای اسطوره­ای و.. از دیگر عناصر تصویرساز این دو شاعر است. تصاویر شعر آنها اغلب حسی و برگرفته از طبیعت زیست ـ بوم آنها است. در این مقاله سعی می­شود با بهره­گیری از سبک­شناسی لایه­ای، لایۀ بلاغی تصاویر آنها بررسی و با هم مقایسه شود تا سبک فردی هر یک از این دو شاعر معرفی شود. 

پوخته‌ قلعه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی است که در دوره‌های گوناگون تاریخی با کارکردهای گوناگون ساخته شده‌اند. ارتفاعات زاگرس و دشت‌ها و دره‌های میان رشته‌کوه‌های آن یکی از مکان‌های مستعد ساخت قلعه بوده که به منظورهای گوناگون ساخته شده است. برخی از آن‌ها کارکرد نظامی داشته، برخی مکانی برای ادارۀ شهر و بعضی دیگر محلی برای اسکان والی و بزرگ آن سرزمین بوده است. قدمت و دیرینگی بسیاری از آن‌ها به دوره‌های دور و دیر تمدن بشر بازمی‌گردد. برخی از آن‌ها تخریب شده و بر جایگاه آن‌ها به دلیل تغییر شرایط، قلعه‌های جدید با کارکرد نوین ساخته شده، برخی از آن‌ها مرمت شده‌اند و برخی از آن‌ها در دوره‌های جدیدتر بازسازی شده‌اند. بدیهی است که ساختمان، سازه و کارکرد این قلعه‌ها با جغرافیای محل ساخت خود و سیاست‌های حاکمان آن متناسب بوده‌اند‌. آثار برجای مانده در دره‌ها و قله‌های زاگرس، بخصوص شهرهایی که درمیانۀ ایران و میان‌رودان قرار دارند به دلیل همجواری و وحدت فرهنگی همانندی‌های زیادی با یکدیگر دارند. قلعۀ شیروانه در کلار و قلعه‌های (نابستانی و زمستانی) والی در ایلام از جمله قلعه‌های حاکم نشینی هستند که در این تحقیق با یکدیگر مقایسه می‌شوند و در طی مقاله بر سر آنیم که به این پرسش‌ها پاسخ دهیم که با توجه به سبک معماری آن‌ها، سازه‌های به کار رفته و دیگر شاخص‌ها این قلعه‌ها آثار مرمت شدۀ عهد ساسانی هستند یا بناهای جدیدی که در دوره‌های متأخر به دست والیان دو شهر ساخته شده‌اند.

پوخته‌ تحلیل گفتمان انتقادی، بررسی زبان در بافت موقعیتی و اجتماعی است. این رویکرد به کاربرد زبان در حوزه‌ای خاص و بررسی تحولات اجتماعی و فرهنگی موثر بر ساختار زبان می‌پردازد. به زعم فرکلاف، تحلیلِ گفتمان تلفیق متن و اجتماع آن با ساختار زبان است که بر همین مبنا در تحلیل متون سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین را در نظر می‌گیرد. گفتمان‌ها بازنمایی زندگی اجتماعی هستند که در موقعیت‌های گوناگون با رخنه در زندگی روزمره در پی ساخت جهان قاعده‌مند هستند. تحلیل هر گفتمان سه منظر دارد؛ تحلیل صورت‌ها و ساختارهای نشانه‌دار نحوی که معرف دیدگاه نویسنده است، کاربرد صناعات ادبی که نقشی مهم در شخصی سازی زبان دارد و تحلیل ماهیت کلام ادیبانه که راه ارتباطی موثری در خدمت به اجتماع است. هدف پژوهش پیش رو بیان سبک تحلیل گفتمان شیخ مراد زنگنه در دیوان «گولزاری کربلای عشق» به شیوۀ توصیفی _ تحلیلی است و در پی پاسخ به این سوال که کاربرد زبان و کردار گفتمانی در این دیوان چگونه است.

پوخته‌ ادبیات کودک به مجموعه آثاری اشاره دارد که برای مخاطب خردسال تألیف شده است و تولیدکنندگان آن­ها بزرگسالان جامعه هستند که جنبۀ آموزشی، تخیلی، هنری و ادبی این دسته از آثار را مد نظر دارند. علاوه بر آثار مکتوب حوزة کودکان، ادبیات شفاهی­ مخصوص کودکان؛ مثل لالایی­ها و متل­ها را نیز شامل می­شود. این بخش از ادبیات، درصدد است که ضمن آشنایی آن­ها با تجارب نو در آن­ها احساس و قدرت استدلال و تعقل را تقویت کند و مفاهیم و ارزش­های اخلاقی فردی و اجتماعی را نیز به آن­ها آموزش دهد. با توجّه به اهمیت اخلاق در ادبیات کودک، این پژوهش با استفاده از روش پژوهش توصیفی – تحلیلی، مسائل اخلاقی، تربیتی، مهارت‌های زندگی و نیز ضدارزش‌های اخلاقی در آثار داستانی کودکانة لطیف هلمت را بررسی می‌کند. با خوانش داستان‌های او متوجّه می‌شویم که هدف اصلی او تنها سرگرم کردن مخاطبان خود نبوده است؛ بلکه می‌کوشد تا در خلال گفته‌ها یا در هنگام نمایش اعمال شخصیت‌های داستانی به برخی از مسائل اخلاقی و تربیتی و مهارت‌های زندگی اشاره کند و در واقع می‌خواهند مسائل خشک اخلاقی و تربیتی را که خواننده یا شنونده به خصوص خواننده‌ای که کودک است و احتمال دارد، تمایلی به خواندنش نداشته، یا برایش ملال‌آور باشد، از زبان شخصیت‌های داستانی که یا از هم‌سالان خودشان هستند، یا چیزهایی که مورد علاقه‌ی آن‌هاست، مانند: جانوران، پرندگان، گیاهان و... به طور غیرمستقیم به آن‌ها بیاموزد؛ همچنین در این داستان­ها هر زمان متناسب با موقعیتی که وجود دارد نکته­ای علمی را مثل نحوۀ تشکیل ابر و بارش باران و مراقب از گیاهان و .... آموزش می­دهد.

پوخته‌ سبک‌شناسی بلاغی یکی از انواع سبک‌شناسی لایه‌ای است. این نوع سبک‌شناسی از زیر شاخه‌های زبان‌شناسی ساختارگراست. سبک‌شناسی لایه‌ای متن را در پنج لایه بررسی می‌کند. بررسی متن در پنج لایۀ مختلف سبب می‌شود که ارزش اثر در هر لایه بهتر مشخص شود. در نتیجه، کشف و تفسیر پیوند مشخصه‌های صوری متن با محتوای آن را آسان‌تر می‌سازد. لایۀ بلاغی یکی از لایه‌های این نوع سبک‌شناسی که در نشان دادن ارزش ادبی اثر نقش مهمی دارد. زیرا، بلاغت در تبدیل زبان به ادبیات نقش ویژه‌ای دارد. به دلیل آن که کیفیت کاربردهای بلاغی و صورت‌های مجازی زبان است که سبب تولید ادبیات می‌شود. لایۀ بلاغی سبک، زمینۀ اصلی تنوع بیان، تبلور فردیت و شخصی‌سازی زبان است. یکی از کارکردهای این نوع سبک‌شناسی، نشان‌دادن تأثیر جنبه‌های بلاغی اثر بر نحوۀ پردازش موضوع است. به این ترتیب، میزان اصالت یا تقلیدی بودن یک اثر محک می‌خورد و خواننده درمی‌یابد که هر اثر چه میزان حاصل ذوق و خلاقیت شاعر است و تا چه میزان متأثر از آثار دیگر است. بر این اساس، اشعار شاعر گرمیانی، مینه جاف، مطالعه می‌شود. پیکره‌ای از شواهد شعری فراهم شد. کاربرد نشانه‌های زبانی چهار عنصر (آب، آتش، باد و خاک) معنی‌دار بود. از این روی حجم نمونۀ اشعار به کاربرد چهار عنصر محدود شد. یافته‌های پژوهشگر نشان می‌دهد که آن دو به تناوب از ایهام، تلمیح، اسلوب معادله، اغراق، تضاد، انواع تشبیه، تجاهل‌العارف، اعداد، کنایه، لف ونشر، واج آرایی و... بهره برده‌اند.

پوخته‌ تنبور یکی از قدیمی‌ترین و تاثیر گذارترین سازها است که هم در ساختار ظاهری سازهای دیگر تاثیر داشته و هم به دلیل جایگاه آیینی‌اش، در حفظ و گسترش نغمات کهن موثر بوده است. کردستان سرزمینی که با تنبور پیوندی همچون جان و تن دارد، در ماندگاری این ساز نقش بسزایی داشته و کلام که همراه با تنبور، فرهنگ باورها، رفتارها، عشق‌ها و جنگ‌ها را به شیوایی بیان می‌دارد در هر منطقه، به شیوه‌ای خاص نواخته می‌شود. گرمیان (منطقه گرمسیری کردستان) منطقه‌ای کهن، اصیل، نجیب و یکی از این مناطق است که در این جلسه به آن می‌پردازیم و نغماتی را که از دل آن به یادگار مانده، اجرا می‌کنیم. حفظ و نگهداری نغمات قدیم موسیقی فولکلور در منطقه  کُردنشین یارسان، همچون گنجی پنهان شده در تاریخ است که به مدد تکنولوژی و ارتباطات امروزه به دیگران شناسانده شده و با شنیدن آن دریچه‌ای به عمق تاریخ، فرهنگ و موسیقی گشوده می‌شود.

پوخته‌ لطیف هلمت از بنیانگذاران داستان کودک و نوجوان در زبان کردی است از این روی نقد و تحلیل داستان‌های کودک و نوجوان وی برای شناخت و بهبود نگارش داستان‌های حوزۀ کودک و نوجوان ضروری است. قصه‌های لطیف هلمت به لحاظ آموزش و اثر تربیتی آن برای کودکان مفید و ارزشمند است مخصوصاً در زمینۀ آموزش آنان در حفظ محیط زیست و کار و یادگیری، این قصه‌ها مؤثر و حساب‌شده نوشته شده‌اند. شیوۀ روایت قصه‌ها در برخی موارد متناسب با مخاطب یعنی کودکان و نوجوانان نیست؛ مثل اینکه نویسنده به‌رغم انتخاب شخصیت‌هایی نظیر پرندگان از زاویه‌دید پرندگان به وقایع نمی‌نگرد و با نگاه کاملاً انسانی و متناسب با تجربه و سن بزرگسالان  هلمت در قالب داستان‌های مینی مال نوشته شده اما در برخی موارد متناسب با مخاطب و خوانندۀ کودک و نوجوان نیست. استفادۀ نویسنده از عناصر فانتزی برای مخاطب کودک در غالب داستان‌ها مناسب است مخصوصاً در مواردی که براساس عناصر فانتزی به نتیجه گیری پرداخته شده است اما در برخی موارد نیز راوی در هیأت نصیحت‌گری بزرگسال و باز زبان مخصوص بزرگسالان جلوه می‌کند که موجب می‌شود از ارزش داستانی اثر کاسته شود. برخی داستان‌های لطیف هلمت براساس اقتباس از منابع کهن شکل گرفته است و نویسنده نیز به این اقتباس اشاره کرده است اما نویسنده نتوانسته است در همۀ این اقتباس‌ها، داستانی متناسب با مخاطب کودک و نوجوان ایجاد کند. یکی از اشکالاتی که در کار نویسنده هست توضیحاتی است که عمدتاً در پایان داستان‌ها می‌آورد این توضیحات هم نوع خوانش خواننده را محدود به نقل و روایت روی می‌آورد. چنین مواردی موجب می‌شود قصه از حس و عاطفۀ لازم برخوردار نباشد. قصه‌های لطیف می‌کند هم از درجۀ فانتزی یا روایی داستان می‌کاهد. 

پوخته‌ هدفت الدراسة الى التعرف على درجة ممارسة لعادات العقل وعلاقته بالاستطلاع الحاسوبي والتحصيل الدراسي لدى طلبة كلية التقنية كلار، ولتحقيق أهداف الدراسة قام الباحث بإعداد مقياسين، احداهما مقياس عادات العقل وبلغ عدد فقراته (54) فقرة، وأخرى مقياس للاستطلاع الحاسوبي ومؤلفة من(32) فقرة. وبعد التأكد من صدقهما وثباتهما بطرق المتبعة حسب منهجية البحث العلمي، طبقت على عينة قوامها(90) طالباً وطالبة من طلبة المرحلة‌ الاولى في قسم تكنلوجيا المعلومات في كلية التقنية كلار/ الجامعة السليمانية التقنية للعام الدراسي(2021/2022)، وأظهرت النتائج بان طلبة عينة الدراسة يمارسون عادات العقل بنسبة (71.2%)، وكذلك وجد علاقة ارتباطية موجبة ذات دلالة إحصائية عند مستوى الدلالة (0.01= α) بين استجابات الطلبة على مقياس عادات العقل ومقياس الاستطلاع الحاسوبي، بينما لم توجد علاقة بين كل من عادات العقل والاستطلاع الحاسوبي مع التحصيل الدراسي، وكذلك اظهرت النتائج بعدم وجود فروق بين استجابات طلبة عينة الدراسة على مقياس الاستطلاع الحاسوبي ومقياس عادات العقل تعزى لأثر الجنس.




وفي ضوء النتائج توصلت الدراسة الى عدد من التوصيات والمقترحات ذات الصلة

پوخته‌ يهدف البحث الى بيان مدى تاثير النشاط التكتوني لطية به رده سور في الأحواض المائية الصغيرة الواقعه شمال شرق مدينة كلار,من خلال الأعتماد على المؤشرات الجيومورفولوجية المتمثلة ( AF , T,SL ,SMF,VF ,IRAT) ومن المهم أيضا لهذا البحث أنه يظهر استمرار فعالية الأنشطة التكتونية من خلال هذه المعادلات. اذ اعتمدت البحث على خارطة الأرتفاع الرقمية ( DEM12.5m), عن طريق أستخدام برنامج (ArcGIS.v.10.8), مستعينن بالصور الفضائية من  القمر الاصطناعي لاندسات (Landsat 8-9_OLI/TIRS C2 L2)وذلك بتأريخ (2023/09/16-2023/9/18)، عن طريق استخدام مقياس المؤشرات جيومورفولوجية على أمتداد ألأودية المائية السائدة في المنطقة، من أجل استخراج قيم المؤشرات المعتمدة، حيث اظهرت المؤشر الأنشطة التكتونية النسبي (IRAT) الذي يعد المحصلة النهائية تجمع نتائج جميع المؤشرات الجيومورفولوجية، التي أعطانا نظرة شمولية عن تاثير هذه المؤشرات الجيومورفولوجية بالأنشطة التكتونية في منطقة الدراسة، أذ وقعت الأحواض المائية ضمن الفئئات الثلاثة المتمثلة (بالنشاط التكتوني العالية  ومتوسط والمنخفض )، لكن أغلب الأحواض  وقعت ضمن الصنف المعتدل بعدد (5) أحواض، وعليه توصي الدراسة بأمكانية التواصل بالأستثمار والتنمية البيئية في المنطقة، هذا ما كشفتها الموشرات الجيومورفولوجية للأحواض المائية المتأثره بالنشاط التكتوني بكونها مستقرة وقليلة التاثير البيئي نظرآ  لوصول المنطقة لمرحلة التوازن والأستقرار الجيومورفولوجي، ونوصي باجراء دراسات مستفيضه حوله المخاطر الجيومورفولوجية التي تتعرض لها منطقة طية به رده سور.

پوخته‌ هذا البحث المعنون بـــ (تموجات تشكيل الصورة في رواية "قفل قلبي" لتحسين كرمياني)، يتحدث عن الصورة وماهيتها وعن آراء القدامى والمحدثين من النقاد والدارسين حول هذا المصطلح، وكذلك نبذة عن الرواية المدروسة والروائي، وقد فصلنا القول عن الروائي والقاص والمسرحي والمقالي (تحسين كرمياني)، حيث ولد في مدينة (جلولاء) التابعة لقضاء (خانقين)، سنة (1959م)، وهو عضو اتحاد الادباء والكتاب في العراق منذ عام (1995م)، صدرت له مجموعة من الروايات والمجاميع القصصية والمسرحيات والمقالات الأدبية والنقدية، حاصل على جوائز كثيرة في العراق وخارج العراق، وينقسم البحث على خمسة مباحث، المبحث الأول: الصورة الثابتة: وهي الصورة المباشرة المحدودة الابعاد التي استقرت خطوطها، ووقف نموها. ويليه المبحث الثاني، إذ يتناول الصورة المتحركة: حيث انها حركة في الخارج، ورصد لحركة الجسم المتحرك، وتعقد -غالبا- في صور الاستعارة المكنية. وأما المبحث الثالث فقد خصصناه للصورة المتجاوبة (المتراسلة): وهي الصور التي تصف مدركات حاسة من أخرى، فتعطي المسموعات ألوانا، وتهب الألوان أنغاما، وتصير المرئيات عاطرة، وتجعل للمشمومات ألحانا. واحتلت الصورة اللونية المبحث الرابع: إذ كان للروائي أنماطا مختلفة ومتنوعة من الصورة اللونية حيث تتعانق الأضواء مع الصور المتجاوبة، اذ يجعل الروائي أحيانا للعاطفة ضوءا. والمبحث الخامس يهتم بالصورة الرمزية: هنا يصبح للرمز شكلا صوريا ايحائيا معتمدا على التشابه بين الصورة والرمز.

پوخته‌ إن التمظهرات الهووية في مسار الخطاب السردي لا تظهر بشكل مباشر وعلى وتيرةٍ واحدة، إنما تتطلب قراءة عميقة للنصّ استنادًا إلى المعطيات النصية في اغناء النماذج التركيبية والإمساك بالتنظيم الخاصّ لكشف الجانب الآخر من الذوات مرورًا بحالاتها النفسية والعقد التوترية المتصلة والمنقطعة، مستفيدًا من تمهيدات (غريماس، فانتوني)، متخذة من رواية (بهار) للروائي العراقي عامر حميو، ورواية (توتي) للكرمياني نبرد فؤاد أنموذجينِ، وذلك لارتباط بنيتهما الهووية بالثيمة الرئيسة، فشكلت هذه الثيمة تعددية الأهواء عند الشخصيات، لتخلق أبعادًا لا متناهية لسيميائية الأهواء، وهذه الثيمة المتقاربة عند الروائيين تأخذ بيدنا لنطرق باب المقارنة لتكون دراستنا محاولة لجمع الدراسة السيميائية والدراسة المقارنة في آنٍ واحد.

پوخته‌  إن جائحة (كوفيد-19) ودراستها كانت من القضايا التي لايمكن الإستغناء عنها بسبب خطورة تداعياتها على الحياة المواطنين ومستقبلهم، فإن البحث في كيفية إدارتها والإستعداد لمواجهتها قد حظيت ببالغ الأهمية دوليا  ومحليا؛ انطلاقا من ذلك تهدف هذه الدراسة تقييم تجربة كيفية إدارة أزمة (كوفيد-19) في إقليم كوردستان – العراق، ومعرفة الإجراءات التي قامت بها مؤسسات المعنية لحكومة الاقليم (خاصة في إدارة گرميان)، ومدى نجاح هذه المؤسسات في الحد من الخسائر التي لازمت هذه الجائحة، وذلك لحفاظ على الصحة العامة لمجمتع الإقليم وتأمين أمنه الصحي وسلامته، وتظهر أهمية الدراسة في جانبين، أولا: تعميق الفهم للأزمة، وثانيا: دورها في فاعلية التدابير المتخذة لإدارة الأزمات التي قد تحدث مستقبلا. ونتيجة للطابع الفجائي وضيق الوقت لجائحة (كوفيد-19)، جعلت من تبني إدارتها حتمية، خاصة بعد فشل المعالجات التقليدية والسطحية المبنية على تدابير عشوائية وقرارات غير مدروسة. وبغية الوصول الى هدف الدراسة استخدمنا منهج الوصفي التحليلي مع أداة الإستبيان لجمع البيانات المطلوبة من مجتمع البحث، وهم أعضاء الهيئة التدريسية بجامعة گرميان، تضمنت الدراسة (105) فردا من أفراد عينتها من أصل (422) أفراد من الهيئة التدريسية بجامعة گرميان، موزعين على جميع الكليـات وقسمي القانون والهندسة المدنية، واستعنا بـ(حساب معامل ألفا كرونباخ، النسبة المئوية، التكرارات، المتوسط الحسابي، الانحراف المعياري واتجاه العينة) لوصف المعلومات، ثم تحليلها بإستخدام برنامج التحليل الإحصائي(SPSS). وسوف تنتهي هذا البحث بمجموعة من التوصيات والمقترحات التي يأمل الباحثان أن يكون لها أثر إيجابي لرفع الكفاءة والقدرة والإستعداد والتخطيط لإدارة أزمة أخرى في الاقليم في حال نشوئها.

پوخته‌ حظي موضوع التنمية باهتمام متزايد في التسعينيات من هذا القرن لدى المتخصصين والري العام على حد سواء، وعلى الصعد المحلية والاقليمية والدولية كافة، ورغم كثرة الموضوعات والدراسات التي تناولت قضايا مشكلاتها، فان دور الجغرافي في هذا الشأن يكون ذا اهمية بالغة لا يمكن الاستغناء عنها.
  من الملاحظ ان الجغرافية بوصفها علما شموليا، فانها تدور اساسا حول العلاقات المتبادلة بين الانسان والطبيعة، بين العوامل البشرية والعوامل الطبيعية، وهي حقيقة يؤكدها معظم الجغرافيين، اذ عرفها بعضهم بانها " العلم الذي يتناول العلاقة المتبادلة بين نشاط الانسان والبيئة الطبيعية التي يعيش فيها الانسان.




   ومن هنا يظهر مدى اهتمام الجغرافي بالقضايا التنمية البشرية عند دراسة العلاقات الديناميكية بين البيئة الطبيعية والبيئة البشرية، والذي يعد القاعدة العلمية الاساسية لتعرف على ابعاد المشكلات الجغرافية، ومن ثم تحديد طرق الاستغلال البشري الامثل للموارد الطبيعية واستعمالات الارض، من اجل المحافظة على الانسان وطبيعة، وبذلك يسعى الجغرافي الى فهم العلاقة فيما بين الانسان والانظمة البيئية التي يعيش فيها، ان احد جوانب أزمة المجتمعات المعاصرة يتمثل في إشكالیة علاقة هذه المجتمعات البشرية، إذ تفاقمت المشكلات التنمية البشرية على المستوى العالمي إلى الحد الذي أصبحت فيه الأنشطة التنموية تمثل تهديدا متزايدا ومستمرا على رفاهية الإنسان وبيئته الطبيعية في ظل غياب فلسفة تنموية واضحة تحفظ التوازن بين اعتبارات استغلال الموارد البشرية وضرورات الحفاظ على استمراريتها.

پوخته‌ تعنی هذه الدراسة باستقصاء المسائل النحویة التي وردت في كتاب تفسیر (ابن فورك )، فالمؤلف وإن لم يكن نحویا، لكنه قد اهتم بالمسائل النحوية اهتماما كبیرا، ومن ثم وقع علیه اختیار موضوع البحث، لما بذله من جهد كبیر، وله منزلة سامیة بین العلماء، إذ وقف علی الآيات التي وقع فيها الإشكال، فيدققها ويوضحها توضیحا علمیا دقیقا، وقام البحث باستقصاء هذه المسائل النحوية، ورتبها ترتيبا علی الأبواب النحوية، تلیها خاتمة سجل البحث أهم النتائج التي توصل إلیها، فقائمة المصادر والمراجع.

پوخته‌ تعد دراسات الأدب المقارن من أهم مجالات الدراسات الأدبية فى العصر الحاضر. ومجالات الدراسة المقارنة بين العربية والكوردية رحبة وكثيرة الموضوعات؛ نظراً للصلة الوثيقة بين اللغتين. وتهدف هذه الدراسة لعمل مقارنة عن المرأة المناضلة، إذ كانت المرأة حاضرة في الحدث الثوري، فلم تغب عن قلب النضال منذ الإرهاصات الأولى, بحيث خاضت المرأة منذ القدم تجربة النضال والكفاح، وجسدت المعاناة الإنسانية الوطنية بكل ما فيها من انكسار وانتصار. إنّ للمرأة نضالها في المجالات السياسية والاجتماعية والدبلوماسية , بشكل نستطيع أن نصوّر ما سطّرته من أروع البطولات وعمليات التضحية والنضال السياسي والكفاح من خلال حملها السلاح ومشاركتها الرجل ومقارعتها الظلم، وجسدت بطولاتها بأرقى الصور, وتعدّ (جميلة بوحيرد) مقاومة جزائرية من من الطراز الأول ومن المناضلات اللاتي أسهمن بشكل مباشر في المشاركة في الثورة الجزائرية على الاستعمار الفرنسي في منتصف القرن العشرين، لذا جاء لقبها واسم الشهرة لها بالشهيدة الحية، فقد واشتهرت بشجاعتها وإقدامها وإخلاصها وكتمانها لأسرار عملها النضالي. وكل ذلك تجسد في شعر وقصائد الشعراء ... وبالمقابل إمتازت المرأة الكوردية منذ العصور الغابرة بالشجاعة وقوة الإرادة والتحمل، إذ شاركت جنبا إلى جنب مع الرجل في النضال من أجل الحرية والاستقلال، كذلك تميزت بالصبر والصمود والقدرة العالية في مواجهة قسوة وشقاء وبؤس وحرمان الحياة الرعوية والريفية، وكل هذه الصفات الموجودة عند المناضلة الكوردية الشهيدة (ليلى قاسم) الملقبة بـ(عروس كردستان)......وهذا أيضا ما تجلى في قصائد الشعراء الكرد في تصوير ذلك النضال.

پوخته‌ Despite the fact that the majority of people spend most of their time indoors, no studies have been conducted to assess indoor air quality IAQ, particularly in cafés or coffee shops in the study area. The causes of air pollution in indoor places have many factors and differ from place to place; in this study, one of the causes was identified, which was that in most of the selected indoor places, an excessive number of smokers predominated, particularly among those who spent their leisure time inside coffee shops. As a result, indoor air quality in particular locations is vulnerable to pollution. This research focuses on the inner environment of different coffee shops in Kalar City and measured the air quality in each café during business hours for one week. Although there are several indices for assessing indoor air quality, only seven were monitored in this study: Carbon Monoxide CO, Carbon Dioxide CO₂, Total Volatile Organic Compounds TVOCs, Formaldehyde HCHO, Temperature, Particle Matters PM2.5 and PM10. The mean values of toxicity potential in all the coffee shops were greater than 1, indicating that PM2.5 and PM10 pose a health risk to the customers. In most of the coffee shops, average concentrations of these contaminants surpassed World Health Organization WHO standards. The concentrations of the contaminants investigated were directly influenced by occupant density, cigarette smoking, and hookah smoking. Controlling the concentrations of CO2 and other pollutants through optimal ventilation and adjusting coffee shop temperature can be
used to ensure the quality of indoor air