جۆری توێژینه‌وه‌: Original Article

نوسه‌ران

Department of Kurdish Language, College of Education, University of Garmian

پوخته‌

دژیەک یان (دژواتا) وەکو یەکێک لە هونەرەکانى کە زانستى ڕەوانبێژى بەگرنگییەوە لە جوانکردنى واتایی دەقدا ئاوڕى لێداوەتەوە، هەر بەو شێوەیەش شاعیرانى کورد بە گشتى و (قانع) بەتایبەتى ئاوڕیان لەم هونەرە (دژیەک) بۆ بنیاتى وێنەى دەقەکانیان داوەتەوە. ئەوەندەى ئەم توێژینەوەیە بۆى چووەو درکى پێکردووە، قانعیش وەکو شاعیرانى پێش خۆى و هاوچەرخی لەگرنگى ئەم هونەرە گەیشتووەو لە زۆرێک لە دەقەکانیدا بەکارى هیناوە، ئەوەش بەڵگەى ئەوەیە کە شیعرى کوردى هەتا قۆناخى شاعیر(قانع)یش هونەرەکانى ڕەوانبێژى و بە دیاریکراویش (دژیەک)ى بە پێویستییەک بۆ بنیاتى دەق زانیوە. ئەم توێژینەوەیە لە چوارچێوەى دووبەشدا کارى بۆ شیکردنەوەى وێنەى هەندێک نموونەى شیعرى (قانع) کردووەو چەند جۆرێکى (دژیەک)ى دەستەبەر کردووە، کە زیاتر دژیەکەکان لە دەوروبەرى بابەتى کۆمەڵایەتى و فەلسەفەى کۆمەڵایەتیدا دەسوڕێنەوە

وشه‌ بنچینه‌ییه‌كان

  1. بڕوانە :واتاسازى، دارا حەمید، چاپخانەى ژیر، سلێمانى، چاپى یەکەم، ٢٠١٠، ل١٤.
  2. واتا و وەرگێران، پەروین عوسمان مستەفا، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، ٢٠٠٩، ل١٣٦.
  3. زانستى هێما واتا و واتالێکدانەوە (بەرگى دوو) ، محەمەد مەحوى، ، چاپى یەکەم، چاپخانەى زانکۆى سلێمانى، ل٢٢.
  4. English as a Global Language, David Crystal, second edition, 1997, P:410.
  5. واتاسازى، دارا حەمید، ل٦٥.
  6. بڕوانە: بنیاتى وێنەى هونەرى لە شیعرى کوردیدا (١٩٧٠-١٩٩١)، سەردار ئەحمەد حەسەن گەردى، چاپى یەکەم، دەەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، سلێمانى، ٢٠٠٣، ل٦٥.
  7. بنیاتى وێنەى هونەرى لە شیعرى شێرکۆ بێکەسدا، هاوژین سڵێوە عیسا، چاپى یەکەم، دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، سلێمانى، ٢٠٠٩، ل٤٤.
  8. هەر ئەو سەرچاوەیە، ل٤٥. ئەویش وەریگرتووە لە تەوەرێک بۆ ئەو دیو ڕەهەندەکانى وشە، ئا: باوکى میرۆژ، گۆ/ارى (کۆسار)، ژمارە(٢-٣)، ٢٠٠٢، ل١٧٨.
  9. بنیاتى وێنەى هونەرى لە شیعرى کوردیدا (١٩٧٠-١٩٩١)، سەردار ئەحمەد حەسەن گەردى، ل٦٢.
  10. جوانکارى لە ئەدەبى کوردیدا بە شێوازێکى نوێ، دوکتۆر سەید ئەحمەد پارسا، چاپى یەکەم، چاپخانەى ئیشراق،١٣٩٧، ل٦٥.
  11. دیوانى قانع، کۆکردنەوەى: بورهان قانع، چاپى شەشەم، چاپخانەى داڵاهو، سنە، ١٣٩٠، ٣٣٧.
  12. دروستەى ڕستەى مەرج لە زمانى کوردیدا و لێکدانەوەیەکى واتایی، تریفە محەمەد فەرەج، نامەى ماستەر، زانکۆى گەرمیان، ٢٠١٦، ل١١٢.
  13. پەیوەندییە سیمانتیکییەکان و هەندێک دیاردەى واتایی لە زمانى کوردیدا، فەرهاد تۆفیق حەسەن، نامەى ماستەر، زانکۆى سلێمانى، ٢٠١٠، ل٣٨.
  14. بڕوانە: لایەنە ڕەوانبێژییەکان لە شیعرى کلاسیکى کوردیدا، د.ئیدریس عەبدوڵڵا مستەفا، چاپى یەکەم، چاپخانەى حاجى هاشم، هەولێر، ٢٠١١، ل٢٩٣.
  15. العمده‌ فی محاسن الشعر و ادابه و نقده،أبی على حسن بن رشیق، القیروانى، مجلد 2، محمد محی الدین عبدالحمید، جز‌ء الاول، ط5، دارالجیل للنشر والتوزیع والطباعة، بیروت،1981، ص5.
  16. ڕەوانبێژى لە ئەدەبى کوردیدا، عەزیز گەردى، بەرگى دووەم (جوانکارى)، چاپى یەکەم، چاپخانەى شارەوانى، هەولێر، ١٩٧٤، ل٦٨.

v      جیا لەو جۆرانەشى کە باسیان دەکەین، دوو جۆرى ترى دژیەک هەن (فەرهەنگى و نافەرهەنگى) دژیەکی فەرهەنگی: مه‌به‌ست له‌ دژواتای فه‌رهه‌نگی هه‌مو ئه‌و وشه‌ فه‌رهه‌نگیانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ که‌ ده‌لاله‌ت ده‌که‌نه‌ سه‌ر دو واتای دژبه‌یه‌ک به‌مشێوه‌یه‌ باسکردنی دژواتاکان ده‌بنه‌ لقێک له‌ باسکردنی هاوبه‌شی بۆ نمونه‌ وشه‌ی جون له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا بۆ هه‌ردو ڕه‌نگی ڕه‌ش و سپی به‌کاردێت.هه‌روه‌ها وشه‌ی قانع له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا به‌ دو واتای دژ  به‌کاردێت مه‌به‌ست سواڵکه‌ر دوه‌م بۆ که‌سێ‌ به‌ به‌شی خۆی ڕازی بێت.(بڕوانه‌ نه‌ریمان خۆشناو ,2010 : 86)له‌ زمانی کوردیدا وشه‌ی له‌مجۆره‌ ده‌بینرێت به‌ڵام به‌راورد به‌ زمانی عه‌ره‌بی که‌متر ئه‌م جۆره‌ وشانه‌ ده‌بینرێت بۆ نمونه‌ له‌ زمانی کوردیدا وشه‌ی ڕواندن که‌ به‌واتای چاندن , لابردن /وه‌ده‌رنان دێت. واتاسازى، دارا حمید محمد، ل١٠٧.  هەرچى دژیەکى نافەرهەنگیشەدوو وشه‌ دژ به‌یه‌ک و پێچه‌وانه‌که‌ له‌ فه‌رهه‌نگی زماندا هه‌ریه‌که‌یان ڕیشه‌ و بنجێکی ڕه‌سه‌ن و سه‌ربه‌خۆی نیه‌ به‌ڵکو هه‌ردوکیان هه‌ر یه‌ک ڕیشه‌ و ڕه‌گیان هه‌یه‌. دژواتا و فره‌واتا له‌ شیعری گۆراندا، مسعود بکر احمد, ل47

  1. بڕوانە: ڕەوانبێژی لە ئەدەبى کوردیدا، عەزیز گەردى، بەرگى دووەم، ل٦٩-٧١
  2. جوانکارى لە ئەدەبى کوردیدا بە شێوازێکى نوێ، دوکتۆر سەید ئەحمەد پارسا، ل65.
  3. دەنگى مستەفابەگى کوردى لەشیعرى کلاسیکى کوردیدا، د.ناز ئەحمەد سەعید، چاپى یەکەم، چاپخانەى گەنج، سلێمانى، ٢٠١٧، ل١١٩-١٢٠.
  4. زمانەوانى، محەمەد مەعروف فەتاح، چاپخانەى زانکۆ، سەڵاحەدین، هەولێر، ١٩٩٠، ل١٦٥.
  5. -واتا و دەوروبەر، سازان ڕەزا معین، نامەى ماستەر، زانکۆى سەڵاحەدین، ٢٠٠٥، ل٢٥.
  6. واتاسازى، دارا حەمید محەمەد، ل١٠٨.
  7. زانستى هێما واتا و واتالێکدانەوە (بەرگى دوو)، محەمەد مەحوى، ل٧٠.
  8. -زمانەوانى بەرگى (١،٢،٣)، سەلام ناوخۆش و نەریمان خۆشناو، چاپى یەکەم، چاپخانەى منارە، ٢٠١٠،ل٢١٣.
  9. دژواتاو فرەواتا لە شیعرەکانى (گۆران)دا، مەسعود بەکر ئەحمەد، نامەى ماستەر، زانکۆى سەڵاحەدین، ٢٠١٥، ل٤٧.
  10. پەیوەندییە واتاییەکانى ناو مۆرفێمە بەندەکان لە زمانى کوردیدا، شادان حمەئەمین محەمەد، نامەى ماستەر، زانکۆى سلێمانى، ٢٠١٦. ل٢٦.
  11. بڕوانە: لایەنە ڕەوانبێژییەکان لە شیعرى کلاسیکى کوردیدا، د.ئیدریس عەبدوڵڵا مستەفا، ل٢٩٨. هەروەها بڕوانە: دەنگى مستەفابەگى کوردى لەشیعرى کلاسیکى کوردیدا، د.ناز ئەحمەد سەعید، ل122
  12. دروستەى ڕستەى مەرج لە زمانى کوردیدا و لێکدانەوەیەکى واتایی، تریفە محەمەد فەرەج، ل1١٢.

 

لیستى سەرچاوەکان:

سەرچاوەى کوردى/ کتێب

  1. بنیاتى وێنەى هونەرى لە شیعرى شێرکۆ بێکەسدا، هاوژین سڵێوە عیسا، چاپى یەکەم، دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، سلێمانى، ٢٠٠٩.
  2. بنیاتى وێنەى هونەرى لە شیعرى کوردیدا (١٩٧٠-١٩٩١)، سەردار ئەحمەد حەسەن گەردى، چاپى یەکەم، دەەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، سلێمانى، ٢٠٠٣.
  3. پەیوەندییە سیمانتیکییەکان و هەندێک دیاردەى واتایی لە زمانى کوردیدا، فەرهاد تۆفیق حەسەن، نامەى ماستەر، زانکۆى سلێمانى، ٢٠١٠.
  4. پەیوەندییە واتاییەکانى ناو مۆرفێمە بەندەکان لە زمانى کوردیدا، شادان حمەئەمین محەمەد، نامەى ماستەر، زانکۆى سلێمانى، ٢٠١٦.
  5. جوانکارى لە ئەدەبى کوردیدا بە شێوازێکى نوێ، دوکتۆر سەید ئەحمەد پارسا، چاپى یەکەم، چاپخانەى ئیشراق،١٣٩٧.
  6. دروستەى ڕستەى مەرج لە زمانى کوردیدا و لێکدانەوەیەکى واتایی، تریفە محەمەد فەرەج، نامەى ماستەر، زانکۆى گەرمیان، ٢٠١٦.
  7. دژواتا و فره‌واتا له‌ شیعری گۆراندا، مسعود بکر احمد.
  8. دژواتاو فرەواتا لە شیعرەکانى (گۆران)دا، مەسعود بەکر ئەحمەد، نامەى ماستەر، زانکۆى سەڵاحەدین، ٢٠١٥.
  9. دیوانى قانع، کۆکردنەوەى: بورهان قانع، چاپى شەشەم، چاپخانەى داڵاهو، سنە، ١٣٩٠.
  10. دەنگى مستەفابەگى کوردى لەشیعرى کلاسیکى کوردیدا، د.ناز ئەحمەد سەعید، چاپى یەکەم، چاپخانەى گەنج، سلێمانى، ٢٠١٧.
  11. ڕەوانبێژى لە ئەدەبى کوردیدا، عەزیز گەردى، بەرگى دووەم (جوانکارى)، چاپى یەکەم، چاپخانەى شارەوانى، هەولێر، ١٩٧٤.
  12. زانستى هێما واتاو واتالێکدانەوە (بەرگى دوو) ، محەمەد مەحوى، ، چاپى یەکەم، چاپخانەى زانکۆى سلێمانى..
  13. زمانەوانى، بەرگى (١،٢،٣)، سەلام ناوخۆش و نەریمان خۆشناو، چاپى یەکەم، چاپخانەى منارە، ٢٠١٠.
  14. محەمەد مەعروف فەتاح، چاپخانەى زانکۆ، سەڵاحەدین، هەولێر، ١٩٩٠.
  15. لایەنە ڕوانبێژییەکان لە شیعرى کلاسیکى کوردیدا، د.ئیدریس عەبدوڵڵا مستەفا، چاپى یەکەم، چاپخانەى حاجى هاشم، هەولێر، ٢٠١١.
  16. واتا و دەوروبەر، سازان ڕەزا معین، نامەى ماستەر، زانکۆى سەڵاحەدین، ٢٠٠٥.
  17. واتاسازى، دارا حەمید، چاپخانەى ژیر، سلێمانى، چاپى یەکەم، ٢٠١٠.
  18. واتاو وەرگێران، پەروین عوسمان مستەفا، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، ٢٠٠٩.

گۆڤار:

  1. تەوەرێک بۆ ئەو دیو ڕەهەندەکانى وشە، ئامادەکردنى: باوکى میرۆژ، گۆڤارى (کۆسار)، ژمارە(٢-٣)، ٢٠٠٢.

سەرچاوەى عەرەبى:

  1. العمده‌ فی محاسن الشعر و ادابه و نقده،أبی على حسن بن رشیق، القیروانى، مجلد 2، محمد محی الدین عبدالحمید، جز‌ء الاول، ط5، دارالجیل للنشر والتوزیع والطباعة، بیروت،1981.

سەرچاوەى ئینگلیزى:

  1. English as a Global Language, David Crystal, second edition, 1997