جۆری توێژینه‌وه‌: Original Article

نوسه‌ر

Political Science - DPIR - University of Sulaimani, Kurdistan, Iraq

پوخته‌

پێکهاتە ئایینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی به‌شێکی گرنگ و پێکهاته‌یه‌کی له‌مێژینه‌ی کوردستانن که‌ بۆ هه‌زاران ساڵه‌ له‌ژیاره‌ جیاوازه‌کانی ئه‌م ناوچه‌یه‌دا ژیاون، به‌ها و که‌لتور و بنه‌ما ئاینی و شوێنگه‌ی جوگرافییان له‌ هه‌رێمی کوردستاندا پارێزراوه‌. دوای دروستکردنی هه‌رێمێکی ئارام له‌ باکووری عێراق له‌ 1992 یه‌که‌م هه‌ڵبژاردن ئه‌نجامدرا که‌بووه‌ بنه‌مایه‌ک بۆ بنیادنانی ده‌زگا و دامه‌زراوه‌ حوکمڕانییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان، بەڵام به‌شداری سیاسی پێکهاته‌کان له‌چوارچێوه‌ی "سیسته‌می کۆتا" له‌م دامه‌زراوانه‌ جێگه‌ی مشتومڕ و پرسیاری جدییه‌. تائێستا توێژینه‌وه‌ی زانستی زۆر له‌سه‌ر کاریگه‌ری و لێکه‌وته‌کانی په‌یڕه‌وکردنی سیسته‌می کۆتا بۆ بەشداری که‌مینه‌کان له‌هه‌رێمی کوردستان له‌سه‌ر پرۆسه‌ و به‌ها دیموکراسییه‌کان به‌رده‌ست نیه‌. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ڕۆڵ و به‌شداری پێکهاته‌کان به‌پاساوی لایه‌ندارییان له‌ پرۆسه‌ی سیاسی ڕووبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌ و گومانی به‌شێک له‌حزب و لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان بووه‌ته‌وه‌. هاوکات هه‌ژموونی به‌شێک له‌حزبه‌ سیاسییه‌ باڵاده‌سته‌کانی هه‌رێمی کوردستان به‌سه‌ر فۆڕمی کارکردنی نوێنه‌ری پێکهاته‌ ئایینی و نەتەوەییەکانەوە هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش وایکردووه‌ دواجار نوێنه‌رایه‌تی ڕاسته‌قینه‌ی پێکهاته‌کان جێگه‌ی پرسیاربێت. بۆیه‌ له‌لایه‌ک ئامانجی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ بریتیه‌له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕۆڵ و به‌شداری سیاسی پێکهاته‌کان له‌پرۆسه‌ی سیاسی هه‌رێمی کوردستان، له‌لایه‌کیتره‌وه‌ باسکردنه له‌کاریگه‌ری و هه‌ژموونی حزبه‌ باڵاده‌سته‌کان له‌سه‌ر نوێنه‌رایه‌تی پێکهاته‌کان. هه‌روه‌ها، کاریگه‌ری سیسته‌می کۆتا له‌ سه‌ر پرۆسه‌ی سیاسی و گه‌شه‌کردنی پره‌نسیپ و به‌ها دیموکراسییه‌کان گفتوگۆ ده‌کرێت.

وشه‌ بنچینه‌ییه‌كان

1-   مفهوم الأقلیة....وتعریفها فی المواثیق الدولیة, الحوار المتمدن، ( 2010 / 10 / 28)، -العدد: 3168 ، علی الموقع: http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=233349&r=0

2-   النفس المصدر.

3-   د.محمد عاشور مهدی، التعددیة الاثنیة إدارة الصراعات واستراتیجیات التسویة، القاهرة، المرکز العلمی للدراسات السیاسیة، 2012.

4-   د.علی الدین هلال، د،نیفین مسعد " محرران"، معجم المصطلحات السیاسیة، القاهرة، مرکز البحوث والدراسات السیاسیة بجامعة القاهرة، ١٩٩٤.

5-   International Covenant on Civil and Political Rights, General Assembly resolution 2200A, OHCHR, (16 December 1966), Retrieved from; https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/ccpr.aspx

6-   توفیق نجم، الاقلیات الاثنیة و حق تقریر المصیر تفکیک الدولة ام الاعتراف بالهویة، کلیة المأمون الجامعة، (2012)، مجلة کلیة الحقوق جامعة النهرین العدد 1 مجلد 14.

7-   النفس المصدر.

8-   Minorities and Indigenous Peoples, Right to Education Initiative, (2018), Retrieved from; https://www.right-to-education.org/issue-page/marginalised-groups/minorities-and-indigenous-peoples

9-   یاسای ژماره‌ (5)ی ساڵی 2015 به‌ناونیشانی "یاسای پاراستنی مافی پێکهاته‌کان له‌ کوردستان - عێراق"، په‌رله‌مانی کوردستان، (2005)، له‌سه‌ر پێگه‌ی: http://www.kurdistan-parliament.org/files/articles/050918094621.pdf

10-  یاسای ژماره‌ (5)ی ساڵی 2015 به‌ناونیشانی "یاسای پاراستنی مافی پێکهاته‌کان له‌ کوردستان - عێراق"، په‌رله‌مانی کوردستان، (2005)، له‌سه‌ر پێگه‌ی: http://www.kurdistan-parliament.org/files/articles/050918094621.pdf

11-  الأقلیات تتنافس فی انتخابات کردستان، سوا، (12 سبتمبر، 2018 )، على الموقع: https://www.radiosawa.com/a/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%82%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/459587.html  

12-  موقع الأقلیات فی برلمان الإقلیم، روج نیوز، )16- 9- 2018(، على الموقع: https://rojnews.news/ar/Pdob/%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%82%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%B1%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-10802

13- استحالة العودة الى الدیار: الاقلیات فی العراق و شک الاختفاء، معهد القانون الدولی و حقوق الانسان، )تموز 2016(، على الموقع: https://minorityrights.org/wp-content/uploads/2016/07/MRG_CFRep_ARA_Sept16_VERYLOW.pdf

14- Crabb, Cecil V., and Kevin V. Mulcahy. "George Bush's Management Style and Operation Desert Storm." Presidential Studies Quarterly (1995): 251-265.

15- Rubin, Michael. "Are Kurds a pariah minority?." Social Research: An International Quarterly 70, no. 1 (2003): 295-330.

16- Fuller, Graham E. "The Fate of the Kurds." Foreign Affairs 72, no. 2 (1993): 108-21.

17- Rubin, Michael, Ibid,.

18- Iraq: the debate on policy options, INTERNATIONALAFFAIRS AND DEFENCE SECTION, HOUSE OF COMMONS LIBRARY, (20 SEPTEMBER2002)

19- Van Wilgenburg, Wladimir, and Mario Fumerton. "Kurdistan’s Political Armies: The Challenge of Unifying the Peshmerga Forces." Carnegie Middle East Center 16 (2015): 2003-2005.

20- Ghareeb, Edmund A., and Beth Dougherty. Historical dictionary of Iraq. Scarecrow Press, 2004

21-  یاسای ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستانی عێراق – ژمارە (1)ی ساڵی 1992، پەرلەمانی کوردستان، (8-4-1992)، لە سایتی: http://www.perlemanikurdistan.com/files/articles/010315072126.pdf

22-  هه‌مان سه‌رچاوه‌.

23- Rubin, Michael, Ibid,.

24- Jüde, Johannes. "Contesting borders? The formation of Iraqi Kurdistan's de facto state." International Affairs 93, no. 4 (2017): 847-863

25- Park, Bill. "Iraq's Kurds and Turkey: challenges for US policy." Parameters 34, no. 3 (2004): 18-31.

26- Cuthell, David. "Turkey Eyes Iraq." Georgetown Journal of International Affairs 8, no. 2 (2007): 63-69

27-  یاسای ژماره‌ (1)ی ساڵی 2005 - یاسای سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێمی کوردستان - عێراق، په‌رله‌مانی کوردستان، (7-6-2005)، له‌سه‌ر پێگه‌ی: http://www.kurdistan-parliament.org/files/articles/101207105105.pdf

28- Yezidis want quota seat in Kurdistan Region parliament, Rudaw, (1/6/2018) http://www.rudaw.net/english/kurdistan/010620183

29-  براء الشمری، العراق: عین الأحزاب الکبیرة على کوتا الأقلیات فی الانتخابات، العربی الجدید،(11 أبریل 2018)، على الموقع: https://www.alaraby.co.uk/politics/2018/4/10

30- ده‌ستوری هه‌میشه‌ی عێراق، 2005.

31-  أمیر الإیزیدیین فی العراق والعالم یجدد مطلبه فی تخصیص خمسة مقاعد کوتا لتمثیل إیزیدیی محافظة نینوى، الحکومة الاقلیم کردستان، (20 NOV 2009 )، على الموقع: http://cabinet.gov.krd/a/d.aspx?a=32528&l=14&r=81&s=010000

32-  المحکمة الاتحادیة تحدد مقاعد الایزیدیین فی مجلس النواب، السومریة، (10 کانون الثانی 2018)، على الموقع: https://www.alsumaria.tv/news/226481

33- Mill, John Stuart. Considerations on representative government. Jovian Press, 2017.

34- Lijphart, Arend. "Consociational theory: problems and prospects. A reply." Comparative Politics 13, no. 3 (1981): 355-360.

35- McGarry, John, and Brendan O'leary. "Consociational theory, Northern Ireland's conflict, and its agreement. Part 1: What consociationalists can learn from Northern Ireland." Government and Opposition 41, no. 1 (2006): 43-63.

36- Lončar, Jelena. "Power-sharing in Kosovo: Effects of ethnic quotas and minority veto." J. Teokarević, B. Baliqi, & S. Surlić, Perspectives of a Multiethnic Society in Kosovo (2015): 359-372

37- Lijphart, “The Wave of Power-Sharing Democracy,” in A. Reynolds, ed., The Architecture of Democracy: Constitutional Design, Conflict Management, and Democracy(Oxford: Oxford University Press, 2002).

38- Drzewicki, Krzysztof. "The Lund Recommendations on the Effective Participation of National Minorities in Public Life-Five Years after the More Years ahead." Int'l J. on Minority & Group Rts. 12 (2005): 123.

39- Developing European Partnerships, Invest In Group, (December 2013), https://investingroup.org/interview/109/delavar-ajgeiy-krg/

40- Gunter, Michael M. The Kurds of Iraq: tragedy and hope. New York: St. Martin's Press, 1992.

41- Rudaw. 2017. “US panel examines Kurdistan's treatment of minorities” Accessed 8/12/2017. http://www.rudaw.net/english/kurdistan/081220173

42-  یاسای ژماره‌ (1)ی ساڵی 2005 - یاسای سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێمی کوردستان - عێراق، په‌رله‌مانی کوردستان. هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

43-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ ئەبو بکر هەڵەدەنی، پەرلەمانتار لە فراکسیۆنی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان، 8-12-2018.

44-  ده‌ستوری هه‌میشه‌ی عێراق، 2005.

45-  سای ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستانی عێراق – ژمارە (1)ی ساڵی 1992، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

46-  عه‌لی حمه‌ ساڵح، سه‌رۆکی فراکسیۆنی بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان له‌ په‌رله‌مانی کوردستان، چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ ته‌له‌فزیۆنی ئێن ئاڕتی - به‌رنامه‌ی تاوتوێ - له‌ 18-10-2018.

47-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ ڕێواز فایەق، ئەندامی پەرلەمانی کوردستان – 28-12-2018.

48-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ ڕابون معروف، ئەندام پەرلەمانی پێشووی بزووتنەوەی گۆران لە پەرلەمانی،   کوردستان و ئەندام پەرلەمانی عێراق لەسەر لیستی نەوەی نوێ، 13-12-2018.

49-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ منى قە‌هوچی جێگری سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان، 8-12-2018.

50-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ ماجد بازرگان، ئەندامی خوولی پێشووی پەرلەمانی کوردستان، 20-11-2018.

51-  هه‌مان سه‌رچاوه‌.

52-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ ئەبو بکر هەڵەدەنی، پەرلەمانتار لە فراکسیۆنی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان، 8-12-2018.

53-  نائبة عنهم تطالب بزیادة عدد مقاعد المکون الایزیدی فی البرلمان العراقی، باسنویز، (15/01/2018)، على الموقع: http://www.basnews.com/index.php/ar/news/iraq/407478

54-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ عەباس فتاح، ئەندام پەرلەمانتاری کوردستان، 18-21-2018.

55-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ ماجد بازرگان، ئەندامی خوولی پێشووی پەرلەمانی کوردستان، 20-11-2018.

56-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ ئەبو بکر هەڵەدەنی، پەرلەمانتار لە فراکسیۆنی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان، 8-12-2018.

57-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ وەحیدە یاقو هرمز، ئەندامی خوولی پێشووی  پەرلەمانی کوردستان، 20-12-2018.

58-  چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ ڕێواز فایەق، ئەندامی پەرلەمانی کوردستان – 28-12-2018.

59-  هه‌مان سه‌رچاوه‌.

60- هه‌مان سه‌رچاوه‌.

61- Rights, Minority. "International Standards and Guidance for Implementation." United Nations (2010)

62- چاوپێکەوتنی کەسی لەگەڵ سالار محمود، ئەندامی خوولی پێشووی پەرلەمانی کوردستان و ڕاوێژکاری سەرۆک کۆماری عێراق، 24-12- 2018.

63- Protecting Minorities’ Rights in The Kurdistan Regiona A Tailor-Made Model, The Middle East Research Institute. (2013), available at; http://www.meri-k.org/wp-content/uploads/2015/10/English-Minorities-Report.pdf