جۆری توێژینه‌وه‌ : Original Article

نوسه‌ران

1 به‌شی زمانی کوردی- فه‌که‌ڵتی په‌روه‌رده‌- زانکۆی کۆیه‌

2 بەشى كوردى، كۆليژى پەروەردەى قەڵادزێ، زانكۆى راپەڕين

پوخته‌

هەروەكو چۆن هەر يەكێك لە هونەرە جوانەكان كەرەستەى تايبەتيى خۆى هەيە؛ بۆ نموونە كەرەستەى وێنەكێشان رەنگە و هى سەما جووڵەيە و هى پەيكەرتاشيى بەردە و هى مۆسيقا دەنگە. كەرەستەى ئەدەبيش زمانە. كەواتە دەتوانين بڵێن كە ئەدەب بەكارهێنانێكى هونەرييانەى زمانە. بۆ ئەوەى شاعيريش بتوانێت زمان بە شێوەيەكى هونەريى بەكاربهێنێت و داهێنان بكات، پێويستە شارەزاييەكى باشى لە هونەرەكانى رەوانبێژيدا هەبێت. هەڵبەت رەوانبێژى و زمان پاراويى بۆ هەموو مرۆڤێك گرنگە، چونكە ئەگەر لەپاڵ هەموو زانيارى و رۆشنبيرييەك كە هەيەتى، ئەگەر نەتوانێت بە زمانێكى پاراو بدوێت و بنووسێت ئەوا بە دڵنياييەوە ناتوانێت پەيامى خۆى بە بەرانبەر بگەيەنێت. جا ئەگەر ئەمە بۆ كەسێكى ئاسايى وابێت دەبێ بۆ شاعيرێك چەند گرنگ بێت؟




يەكێك لەو هونەرانەى رەوانبێژى كە زۆر جێگاى بايەخى شاعيرانە و لە رێگەيەوە داهێنان و ئاستى بەرزى هونەريى خۆيان پيشاندەدەن، هونەرى جوانکارييە. كەواتە جوانكارى بەشێکى گرنگە لە ڕەوانبێژیدا، لەلایەن شارەزایان و شاعیرانەوەە  بایەخێکى زۆرى پێدراوە، یەکێکە لەو هونەرانەى پانتاییەکى فراوانى لە دیوانى شاعیراندا داگیرکردووە و بە بەراورد بە هونەرەكانى ديكەى رەوانبێژى بەهایەکى تایبەتى دراوەتێ، چونکە بە هۆيەوە شاعيران، جوانکارییە ئەدەبیيەکان لەنێو ئەم هونەرەدا دەبیننەوە، هەروەها لایەنێکى بەسوودیشە لە دروستكردنى مۆسیقاى دەرەوە و ناوەوە، لە شیعرى شاعیراندا. هونەرى جوانکاریش لە دوو بەشى سەرەكى پێكدێت؛ ئەوانیش (جوانکارى وشەیى و جوانكارى واتایى)ن، ئەمانەش ڕاستەوخۆ پەیوەندیيان بە دید و بۆچوونى شاعیرانەوە هەیە، کە وایان لێدەکات،  بە دواى ئەو وشە و ڕستانەدا بگەڕێن بۆ ئەوەى بتوانن وێنەیەکى جوانى هونەرى بهێننە ناو دنیاى شیعرەوە، لە لایەکى ترەوە رۆڵى بەرچاويان هەيە لە دروستكردنى ئاوازى دەرەوە و ناوەوەى وشەکان و هاتنى چەند جارەى وشە لە پاتکردنەوە و گێڕانەوەیدا، ئەمانە هەمووى وا دەکەن هونەرەكانى جوانکارى بێنە ئاراوە، بۆیە دەبینین تا دێت پێگەى ئەم هونەرە لەنێو دیوانى شاعیراندا بە شێوەیەکى بەرچاو زیاد دەكات

وشه‌ بنچینه‌ییه‌كان

ناونیشانی توێژینه‌وه‌ [English]

Some of the aesthetic arts in Hedi's poems

نوسه‌ران [English]

  • jalal saeed 1
  • Omer Hassan 2

1 بەشى زمانى كوردى/ فاکەلتی پەروەردەى / زانکۆی کۆییە

2 بەشى كوردى، كۆليژى پەروەردەى قەڵادزێ، زانكۆى راپەڕين

پوخته‌ [English]

Since each of the fine arts has its own material for example, color is the material of painting, motion is the material of dancing, rock is the material plastic art, and the material of music is sound. The material of literature is language. Thus, we can say that the literature is an artistic use of the language. To enable the poets to use the language in an artistic way and to invent in it, they must have enough acquaintance in the rhetoric arts. Rhetoric and fluency in languages are important for everyone. Because besides his information and cultural level he has, if he does not have the capability of speaking fluently and writing then certainly, he cannot deliver his message to his opposite. Hence if this is the scenario for an ordinary person, then assume how much is it important for a poet?
   The art of the beautification is one of the rhetoric arts which has a valuable concern by the poets where they can invent and show their high artistic level. Thus, the beautification is an important of rhetoric and has been given more concerns by the poets. It is one of the arts which has occupied a large area in the poets’ diwans and has given special importance in compared to the other arts since the poets find the literary beautification in this art, and it is has a good aspect in the internal music of the poets’ poems. The beautification art consists of two major part which are the beautification of wording and expression, these are in direct relation to the poets’ view, and make them to look for the words and sentences to enable them to introduce a beautiful artistic image to the world of poetry. In another hand, the internal and external music of the words and their multi occurrences in repetition and narration lead the appearance of the artistic beautification. For this reason we can see that the stature of this art has increased considerably in the poets’ diwans.

وشه‌ بنچینه‌ییه‌كان [English]

  • Aesthetic
  • Rhyme
  • Contrast
  • Repetition Jalal Anwer Saeed
  1. بە زمانى کوردى:

      کتێب:

    1. گەردى، مصطفى و ئەحمەد، موحسین، ( ٢٠١٣ )، بەهارى ڕەوانبێژى (واتاناسى- ڕوونبێژى - جوانکارى)، چاپى یەکەم. چاپخانەى نارین، هەولێر.
    2. عەبدوڵڵە، ئیدریس، (٢٠١٢)، جوانکارى شیعرى کلاسیکى کوردى، چاپى یەکەم، چاپخانەى هێڤى، هەولێر.
    3. عەلى، دڵشاد، (د.)، ( ٢٠٠٧ )، دیلان و تاقیکردنەوەى شیعرى، چاپى یەکەم - دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، سلێمانى.
    4. هێدى، خالیدى حیسامى، ( ١٩٩٧)، کاروانى خەياڵ، چاپى دوووەم، چاپخانەى زانکۆى سەلاحەدین، هەولێر.

     

    گۆڤار:

    1. بابایى، ئیبراهیم، ( ١٣٨٨ )، جیناس لە پانتایى دیوانى وەفایى دا، گۆڤارى مەهاباد،  ساڵى نۆهەم، ژمارە – ١٠٤، مەهاباد.
    2. خۆشناو، سەرباس مەجید (م.ى)، ( ٢٠٢٠ )،  پاتکردنەوە لە شیعرى (سەدان ساڵەى)ى عەبدوڵڵا پەشێودا، زانکۆى سۆران – پەروەردە، بەشى کوردى، گۆڤارى توێژەر، بەرگى (٣)ى – ژمارە، ١.
    3. صابر، شادان شکر، (٢٠١٧)، هونەرى ڕەگەزدۆزى لە شیعرەکانى خادیمدا، گۆڤارى زانکۆى کۆیە.
    4. قادر، دیلمان أحمد و فرج، تریفە محمد، ( ٢٠١٩ )، دژواتا لە شیعرى کوردیدا (دیوانى قانیع) بە نموونە ، گۆڤارى زانکۆى گەرمیان، خولى (٦) ژمارە ( ٤).

     

    نامەى ئەکادیمى:

    1. ئەحمەد، کەژاڵ حەمە ئەمین، (٢٠١٠)، بنیاتى هونەرى لە شیعرەکانى فەرەیدون عبدول بەرزنجى، نامەى ماستەر، کۆلیژى زمان، زانکۆى سلێمانى.
    2. جامى، بەهار عبدالجبار، ( ٢٠١٢ )، هونەرەکانى جوانکارى لە شیعرەکانى عەونى دا، نامەى ماستەر، کۆلیژى پەروەردە، زانکۆى سەڵاحەدین، هەولێر.
    3. مەعروف، هەرێم عوسمان، ( ٢٠١٧)، لیریکى گۆران لە ڕوانگەى بونیادگەریى کراوە و تەواوکارانەوە، نامەى ماستەر، سكوڵى زمان، فاکەڵتى زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆى سلێمانى.

     

     

    بە زمانى عەرەبى:

    1. السجستانى، لأبى حاتم ، (١٩٩١)، كتاب الأضداد،  القاهرة.
    2. کندنى، عبدالرحیم ( الدکتور)، (٢٠٠٢)، من جمالیات ایقاع الشعر العربى، ط ١، دار أبى قراقر للطباعە والنشر.
    3. قاسم، جمال ابراهيم، (٢٠١٢)، البلاغة اليسرة، دار ابن الجوزى، طبعة الاولى، للنشروالتوزيع القاهرة – مصر.
    4. القيرواني، أبو علي الحسن بن إلأذي بن رشيق، (١٩٨٣)، العمدة فى محاسن الشعر و آدابه و نقده، تح: د. مفيد محمد قميحة، ط ١، دار الکتب العلمیە، بیروت.
    5. المجذوب، عبداللە طیب (١٩٧٠)، المرشد ‌‌‌الى فهم أشعار العرب وصناعتها، دار الفكر، بيروت.

     

    بەزمانى فارسى :

    1. سیروس، شمیسا (دکتر) (١٣٨٦)، نگاهى تازە بە بەدیع، چاپ سوم، چاپخانە – تابش، تهران.