جۆری توێژینه‌وه‌ : Original Article

نوسه‌ران

زانکۆى چەرموو -کۆلێژى پەروەردە و زمان -بەشى زمان و ئەدەبى کوردى.

پوخته‌

توێژینەوەکە بەشێکە لە بەشەکانى نامەى ماستەرەکەمان بە ناوى (پێگەى مەلاى جەبارى لە شیعرى کوردیدا)، ئەم بەشە سەرەتایەکە بۆ ناساندنى زار و زمان و شیعر و ئەدەب و مێژووى گۆران کە چەندین شاعیرى ناودارى گەلەکەمان بەم زارە شیعریان نووسیوە و گەنجینەیەکى دەوڵەمەندە بۆ مێژووى ئەدەبى کوردى، چونکە هەندێک لە لێکۆڵەرانى ئەدەبى کوردى پێیان وایە سەرەتاى مێژووى ئەدەبى کوردى بەم زارە دەستى پێکردووە، ئەدەبى زارى گۆران ڕۆڵێکى گەورە و گرنگى گێڕاوە لە دەوڵەمەند کردن و بە زیندووى هێشتنەوەى زمان و فەرهەنگ و ئەدەب کلتور و ڕۆشنبیرى کوردى، سەرەتاى سەرهەڵدانى ئەدەبى زارى گۆران دەگەڕێتەوە بۆ پیش سەرهەڵدانى ئاینى ئیسلام کە لە نوسراوى ئاینى کۆنى زەردەشت و دواتریش نوسراوە ئاینییەکانى یارسانەوە سەرچاوەى گرتووە تا گەیشتووە بە قۆناغێک کە بە قۆناغى گەیشتنە لوتکە ناودەبرێ ئەم قۆناغەش دەکەوێتە سەدەى نۆزدەى زاینییەوە، ئەدەبى زارى گۆران خاوەن تایبەتمەندى و گرنگى خۆیەتى کە جیاى دەکاتەوە لە ئەدەبى زارەکانى ترى زمانى کوردى

وشه‌ بنچینه‌ییه‌كان

ناونیشانی توێژینه‌وه‌ [English]

The history of Goran and the rise of Goran dialect Poetry

نوسه‌ران [English]

  • Saman sadoon
  • Diar Mahmood

زانکۆى چەرموو -کۆلێژى پەروەردە و زمان -بەشى زمان و ئەدەبى کوردى.

پوخته‌ [English]

The paper that is a part of a master thesis entitled (the position of Malay Jabary in the Kurdish poetries), it is an introduction to introduce the dialect, language, literature and history of Goran which some of the famous poems of our nation have written the poetries in this dialect and it is a great treasure of the history of Kurdish literature. Some of the researchers of Kurdish literature say that the history of Kurdish literature began with this dialect. The literature of Goran dialect has a significant and great role on the development and protect the Kurdish language, dictionary, literature؍ culture. The beginning of Goran dialect literature goes back to before Islam that belongs to the old written of Zorstrian and Yarsan. It reached a stage that is known as peak stage. This stage was in 19th century the literature of Goran dialect has the significant and characteristics which is difference of the other dialects literature

وشه‌ بنچینه‌ییه‌كان [English]

  • Goran
  • History
  • poetry
  • dialect
  • Literature
  • religion
  • Zorstrian and Yarsan
کتێب:
١- ئەنوەر، قادر جاف . (٢٠٠٨)، چەند وتارێکى کوردناسى. چاپخانەى شڤان، چاپى سێیەم، سلێمانى.
٢- ئەنوەر، قادر محەمەد. (٢٠١٨)، لیریکاى شاعیرى گەورەى کورد مەولەوى. چاپى چوارەم، ناوەندى بڵاوکراوەى ئەندێشە، سلێمانى.
٣- ئەوڕەحمان، حاجى مارف. (١٩٧٤)، چى لەبارەى زمانى کوردی-یەوە نووسراوە. بەغدا.
٤- ئەیوب، کوێخا ڕۆستەم. (٢٠٠٦)، یارسان. چاپ: بڵاوکراوەى مەڵبەندى ڕۆشنبیرى هەورامان، ئۆفیسى قانیع، سلێمانى.
٥- ئەیوب، کوێخا ڕۆستەم. (٢٠١١)، هەورامان. چاپى سێیەم، چاپخانەى کۆردۆنیا، بڵاوکراوەى مەڵبەندى ڕۆشنبیرى هەورامان، سلێمانى.
٦- ا.م مینتیشا، شڤیلى. (١٩٩٩)، کورد. وەرگێڕانى عیزەدین مستەفا ڕەسوول، چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى، سلێمانى.
٧- بەکر، عومەر عەلى. شێرکۆ، حەمەئەمین. (٢٠٠٧)، زار و شێوەزار، چاپخانەى چوارچرا، سلێمانى.
٨- تارا، محمد دەشتى. (٢٠١٥)، کورد و ناوچە کورد نشینەکان لە کتێبى (معجم البلدان)ى یاقوت حەمودى. چاپخانەى تەفسیر، هەولێر.
٩- حوسێن، محەمەد عەزیز. (٢٠٠٤)، یاقووت و زوومڕوتى کوردیى. بەرگى دووەم، چاپخانەى شڤان.
١٠- حوسێن، محەمەد عەزیز. (٢٠٠٥)، سەلیقەى زمانەوانى و گرفتەکانى زمانى کوردیى، چاپخانەى کارۆ، سلێمانى.
١١-حەبیبوڵڵا، تابانى. (٢٠١٠)، هاونەتەوەیى کورد و ماد. وەرگێڕانى جەلیل گادانى، چاپى دووەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، سلێمانى.
١٢ حەکیم، مەلا ساڵح. (٢٠٠٦)، یوسف و زڵێخا. چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە، هەولێر.
١٣- ڕێبوار، محمد مەلازادە. (٢٠٢٠)، تیۆرى ئەدەبى. ناوەندى ئاوێر بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، هەولێر.
١٤- ڕیچ، کلۆدیۆس جەیمس. (٢٠١٢)، گەشتنامەى ڕیچ بۆ کوردستان. وەرگێڕانى محەمەد حەمە باقى، چاپى چوارەم، چاپخانەى خانى، دهۆک.
١٥- ڕەفیق، شوانى. (٢٠٠١)، چەند بابەتێکى زمان و ڕێزمانى کوردى. چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى، هەلێر.
١٦- زبیر، بلال اسماعیل. (١٩٨٤)، مێژووى زمانى کوردى. وەرگێڕانى یوسف رؤوف على، دار الحریة للطابعە-بغداد.
١٧- زرار، سدیق تۆفیق. (٢٠٠٨)، چەند لێکۆڵینەوەیەک دەربارەى مێژووى کورد لەسەدەکانى ناوەڕاستدا. چاپخانەى خانى، دهۆک.
١٨- زرار، سدیق تۆفیق. (٢٠١٠)، هۆزو دەسەڵاتە هۆزەکییە کوردییەکانى چاخى ناوەڕاست. وەرگێڕانى ئدریس عەبدوڵا مستەفا، دەزگاى چاپ و بڵاوکراوەى هاوسەر، هەولێر.
١٩- زەرێ، یوسوپۆڤا. (٢٠٠٥)، شێوەى سلێمانى زمانى کوردى. وەرگێڕانى کوردستان موکریانى، لە بڵاوکراوەکانى کۆڕى زانیارى کوردستان، هەلێر.
٢٠- سدیق، بۆرەکەیى. (٢٠٠٨)، مێژووى وێژەى کوردى. بەرگى یەکەم، چاپى دووەم، بەڕێوەبەرایەتى گشتى کتێبخانە گشتییەکان، هەولێر.
سۆران، حەمەڕەش،. (٢٠١٣)، کورد کێیە. لەندەن.
٢١- شێخ عبدالوئمین، مەردۆخى. (٢٠١٠)، کەشکۆڵە شیعرێکى کوردى "گۆرانى". وەرگێڕانى ئەنوەر سوڵتانى، چاپخانەى بنکەى سدیق ساڵح، ژین، سلێمانى.
٢٢- شەرەفخان، بدلیسى. (٢٠٠٦)، شەرەفنامە. وەرگێڕانى مامۆستا هەژار، چاپى سێهەم، دەزگاى چاپ و بڵاوکراوەى ئاراس، هەولێر.
٢٣- عبدالزاق، عبدالرحمان. (٢٠٠٥)، سەربوردێکى هەورامان و سەردانێکى تەوێڵە. چاپخانەى مەهارەت-تاران.
٢٤- علأالدین، سجادى. (١٩٧٨)، دەقەکانى ئەدەبى کوردى. چاپخانەى کۆڕى زانیارى کورد، بەغداد.
٢٥- عومەر، خدر خدر. (٢٠١٤)، میرنشینى ئەردەڵان. چاپخانەى حاجى هاشم، هەولێر.
٢٦- عیزەت، فەتاح حەمە ساڵح. (٢٠٠٦)، هەورامان. سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ستراتیجى کوردستان، سلێمانى.
٢٧- عەبدولواحید، موشیر دزەیى. (٢٠١١)، زارە کوردییەکان. چاپخانەى پاک، هەولێر.
٢٨- فازڵ، ئوسلیان. (٢٠١٥)، ناسنامەى زمانى کوردى. سوید.
٢٩- فوئاد، جەمە خورشید. (٢٠٠٨)، زمانى کوردى و دیالێکتەکانى. دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، سلێمانى.
٣٠- کاروان، عوسمان خەیات. (٢٠١٦)، دیوانى خاناى قوبادى. بڵاوکراوەى شوان، سنە.
٣١- کامل، حەسن. کوردستانى، موکریانى. سادق، بهائەددین. حەمە ئەمین، هەورامانى. (١٩٨٧)، زارە کوردییەکان. مطبعة جامعة صلاح الدين.
٣٢- کوردۆیێڤ. (١٩٧٣)، هەندێ بیر و باوەڕى هەڵە لە بارەى زمان و مێژوى کوردەوە. وەرگێڕانى ئەوڕەحمانى حاجى مارف، چاپخانەى کۆڕى زانیارى کورد.
٣٣- مارف، خەزنەدار. (٢٠٠١)، مێژووى ئەدەبى کوردى. بەرگى یەکەم، چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە، هەولێر.
٣٤- مارف، خەزنەدار. (٢٠٠٢)، مێژووى ئەدەبى کوردى. بەرگى دووەم، چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە، هەولێر.
٣٥- محمود، احمد محمد. (١٩٨٩)، دیوانى ئەوڕەحمان بەگى بابان. چاپخانەى زەمان، بەغداد.
٣٦- محەمەد مەردۆخى، کوردستانى. (٢٠٠٧)، مێژووى کورد و کوردستان. وەرگێڕانى عەبدولکەریم محەممەد سەعید، چاپى دووەم، چاپخانەى چوارچرا، سلێمانى.
٣٧- محەمەد، ساڵح ئیبراهیمى. (٢٠٠٠)، زانایانى کورد. چاپخانەى ئەندێشە، سەقز.
٣٨- محەمەد، ئەمین هەورامانى. (١٩٨١)، زارى زمانى کوردى لە تراووى بەراوورد دا. دار الثقافة والنشر الکردیة-بغداد.
٣٩- محەمەد، ئەمین هەورامانى. (١٩٨٤)، کاکەیى. چاپخانەى حوادث، بەغداد.
٤٠- محەمەدئەمین، زەکى بەگ. (٢٠٠٥)، سەرجەمى بەرهەمى محەمەد ئەمین زەکى بەگ. چاپخانەى شڤان، ژین، سلێمانى.
٤١- مێجەر، سۆن ئىـ بى. (٢٠٠٧)، چەند سەرنجێک دەربارەى  هۆزەکانى کوردستانى خواروو. وەرگێڕانى نەجاتى عەبدوڵا، چاپخانەى بنکەى سدیق ساڵح، ژین، سلێمانى.
٤٢- میرزا شکراللە، سنندجى. (٢٠٠٦)، هۆز و تیرە و تایفەى کورد لە کوردستانى ئەردەڵان. وەرگێڕانى ئەنوەر سوڵتانى، چاپخانەى بنکەى سدیق ساڵح، ژین، سلێمانى.
٤٣- مینۆڕسکى. (٢٠٠٦)، مینۆڕسکى و کورد. وەرگێڕانى ئەنوەر سوڵتانى، چاپى دووەم، چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە.
٤٤- مینۆڕسکى، ڤلادمیر ف. (٢٠٠٨)، ڤلادمیر ف مینۆڕسکى. وەرگێڕانى ئازاد عوبێد ساڵح، چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى، هەولێر.
٤٥- مەحەمەد، ئەحمەد سەعید. (٢٠٠٨)، کەرکوک و بزاڤى شیعرى کوردى. چاپ و پەخشى سەردەم، سلێمانى.
٤٦- مەلا عبدالکریم، مدرس. فاتح، عبدالکریم. (١٩٨٠)، کۆمەڵە شیعرى فەقێ قادرى هەمەوەند. چاپخانەى کۆڕى زانیارى عێراق، بەغداد.
٤٧- نەوشیروان، مستەفا ئەمین. (٢٠١٢)، بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین. کتێبى یەکەم، بەرگى یەکەم، چاپخانەى الدار العربیة للعلوم-ناشرون، بیروت، لبنان.
٤٨- نەوشیروان، مستەفا ئەمین. (٢٠١٥)، بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین. کتێبى یەکەم، بەرگى دووەم، چاپخانەى الدار العربیة للعلوم-ناشرون، بیروت، لبنان.
٤٩- هادى، بەهمەنى. (٢٠٢٠)، پەیامى هەورامان. چاپى پێنجەم.
٥٠- ئەیوب، کوێخا ڕۆستەم. (٢٠١٨)، گەوهەرى ژمارەیەک لە تێکست و دەستنووسەکان.
٥١- ئەیوب، کوێخا ڕۆستەم. (٢٠١٩)، گۆران - وەک زمانێکى ئەدەبى. چاپى دووەم، بەڕێوەبەرایەتى گشتى کتێبخانە گشتییەکان، هەلێر.
گۆڤار:
١- ڕەقیب، سەلیم تەها. (٢٠٠٥)، مەستورەى ئەردەڵانى. گۆڤارى ڕامان. ١٠٢، ل  ٧٨-٧٩.
٢- سەجاد، جەهانفەرد. (٢٠١٥)، زمانى کوردى و شێوە زارەکانى. گۆڤارى ڕامان. ٢١٥، ل  ٧٨-٧٩.
٣- عادل، محەمەد پوور. (٢٠٠٨)، هورمزگان سەرەتاى سەرهەڵدانى لیریکاى نڤیسارى کورد. گۆڤارى ڕامان. ١٢٩، ل ١٢٦.
٤- عادل، محەمەد پوور. (٢٠٠٨)، ئاخێزگەى جوگرافیایى – مێژوویى زوانى کوردى و پێوەندى ئەندامى هۆرامى – زازایى و ئازەرى کۆن. گۆڤارى ڕامان. ١٣٠، ل ٨٣.
٥- فوئاد، حەمە خورشید. (١٩٧٦)، گۆران کێن. گۆڤارى بەیان. ٣٤، ل .٥.
٦- هاشم، کاکەیى، هەردەوێڵ، کاکەیى. (١٩٨٥)، ڕۆشنایی یەک بۆ مێژوو. گۆڤارى کاروان. ٣٨، ل ٤٨.
٧- هەیاس، کاکەیى. (٢٠٢٠)، پیرشالیارى زەردەشتى، کولتوورى دێرینى کوردەوارى. گۆڤارى ڕامان. ٢٧٣، ل ١١٠.
ماڵپەڕى ئەلیکترۆنى:
١- سۆران، حەمەڕەشید. (٢٠٢٠). ناوهێنانى گۆران / هەورامییەکان لەمێژوودا، [ئۆنلاین].دەست دەکەوێت لە http://chawykurd.com/details.aspx?=hewal&jmare=5812&Jor=11&Jor2=79&fbclid=IwAR09goX4mMKn2SHMJrfkHS8K-W8VU1A4MNPN8lFuqMwDHZ9eLT5O7PCtb-o
(ڕۆژى سەردان ٢٠/١٠/٢٠٢٠).
٢- نادیار (نادیار). بنەچەى گۆرانەکان، [ئۆنلاین].دەست دەکەوێت لە:
http://qadirzada.com/Bnchinei-Goranekan.html
(ڕۆژى سەردان ٣/١٠/٢٠٢٠).
 ئینگلیزى:
C.J. Edmonds. (1957),  Kurds turds turks and Arabs, London.١-
G.R. Driver (1922),  studies in kurdish History,B.S.O.S, London.٢-
فارسى:
١- عادل، محمد پوور. (١٣٩٢)، طرح؛ جریان شناسى شعر کردى هورامى از ابتدا تا بە امروز. چاپخانە نشر احسان، تهران.