جۆری توێژینه‌وه‌: Original Article

نوسه‌ران

زانکۆى هەڵەبجە، کۆلێژی پەروەردەى بنەڕەت، بەشی کوردیی شارەزوور

پوخته‌

هەر زمانێک لە نێو زمانەکانی جیهاندا تایبەتمەندیی خۆی هەیە زمانی کوردیش، کە یەکێکە لە زمانە ئێرانییەکان خاسیەت و تایبەتمەندیی خۆی هەیە، لە بوارەکانی زمان و ئاستەکانیدا جیایدەکرێتەوە لەگەڵ زمانەکانی تردا. لێکۆڵینەوە لە هەندێک لایەنی زمانی کوردیی بە گشتیی نەکراوە، شێوەزاری هەورامیی، کە بەشێکە لە دیالێکتی گۆران کەمتر کاری لەسەر کراوە، بۆیە پێویستە ئەو لایەنانەی، کە کاری لەسەر نەکراوە بخرێتە بەر تیشکی لێکۆڵینەوە، ئەم لێکۆڵینەوەیەیش هەوڵێکە بۆ ئەو مەبەستە، دەمانەوێت تیشکبخەینەسەر لایەنە شاراوەکانی ئەم شێوەزارە لە زمانی کوردییدا.
  01 ناونیشان و بواری لێکۆڵینەوەکە:
بریتییە لە (مۆرفۆلۆژیی و سینتاکسی ژمارە لە شێوەزاری هەورامیدا) لێکۆڵینەوەیەکی مۆرفۆلۆژیی و سینتاکسی)یە، بە پێی لێکۆڵینەوەکە لە هەندێک شوێنیشدا پەنابراوەتە بەر واتاسازیی، ژمارەیش وەک چەمکێکی ئەبستراکت لە کێشەدایە، لەم شێوەزارەدا شیکردنەوەی بۆ نەکراوە، ئەم لێکۆڵینەوەیەیش هەوڵێکە بۆ خستنەڕووى لایەنەکانى ژمارە لە شێوەزارەکەدا.
کەرەسەو سنووری لێکۆڵینەوەکە:
2. کەرەسەی لێکۆڵینەوەکە داتای نوسین و ئاخاوتنی قسەپێکەرانی ئەمڕۆی زمانی کوردییە و لە چوارچێوەی شێوەزاری هەورامیدا شیکراوەتەوە. واتە ئەم لێکۆڵینەوە بۆ دیالێکتی گۆران شێوەزاری هەورامیی تەرخانکراوە، نموونەی کەرەسەکانیش  زمانی نوسین و ئاخاوتنی ئەمڕۆی شێوەزارەکەیە.
3. ڕێبازی لێکۆڵینەوەکە :
ئەو ڕێبازەی، کە لە شیکردنەوەکاندا گیراوەتەبەر، ڕێبازێکی (پەسنیی –شیکاریی)یە، باس لە شیکردنەوەی ئاستی مۆرفۆلۆژیی و سینتاکسی ژمارە کراوە.
4. گرنگیی لێکۆڵینەوەکە :
گرنگیی ئەم لێکۆڵینەوەیە، کە تا ئێستا لە شێوەزاری هەورامیدا لێکۆڵینەوەیەکی سەربەخۆی لەم شێوە لەسەر ژمارە نەکراوە و بەم جۆرە نەخراوەتە ناو چوار چێوەی توێژینەوەیەکی زانستیەوە، بۆیە بە پێویستمان زانی هەوڵێک لەم بارەیەوە بدەین و هەندێک لایەنی شاراوەی ئەم بابەتە بخەینەڕە. ئەم لێکۆڵینەوەیە هەوڵێکە بۆ یەکلاکردنەوەی هەندێک  لایەنی کێشەداری ژمارە لە شێوەزارەکەدا.
5. گرفتی لێکۆڵینەوەکە:
لە لێکۆڵینەوەکەدا دوچاری هەندێک کێشە بووین، لەوانە نەبوونی سەرچاوە لە شێوەزارەکەدا لەسەر ئەم بابەتە، تەنانەت لە زمانی کوردیشدا کەمتر کار لەم بوارەدا کراوە. سود لەو سەرچاوانە وەرگیراوە، کە لە کرمانجی ناوەڕاستدا کاری لەسەرکراوە لەگەڵ سەرچاوەی بیانیی.
6. پێکهاتەی لێکۆڵینەوەکە :
بێجگە لە پێشەکیی، لە ڕووی ناوەڕۆکەوە لە دوو بەش پێکهاتووە و لە کۆتاییشدا ئەنجام و کورتەی لێکۆڵینەوەکە بە هەردوو زمانی عەرەبیی و ئینگلیزیی خراوەتەڕوو.

بە زمانی کوردیی:

أ/ کتێب :

  1. ئاواز حمە صدیق (1996)، ریزبوونى کەرەستە لە زمانى کوردیدا، نامەى ماستەر، کولیذى ئاداب، زانکؤى صلاحەددین.
  2. ئەورەحمانی حاجی مارف (2014) رێزمانی کوردی، بەرگی یەکهەم، بەشی یەکهەم، ناو، چاپخانەی رۆژهەلات، هەولێر.
  3. ئەورحمانی حاجی مارف (2014) رێزمانی کوردی،بەرگی یەکهەم، بەشی چوارەم، ژمارەو ئاوەڵکردار، چاپخانەی رۆژهەلات، هەولێر.
  4. ئەورحمانی حاجی مارف (2004) فەرهەنگی زاراوەی زمانناسی (کوردی –عەرەبی–ئینگلیزی)، سلیمانی.
  5. عبدولجەبار مستەفا معروف( 2005)، دروستەى فریز لە زمانى کوردیدا، نامەى ماستەر، کولیذى زمان، زانکؤى سلیمانى.
  6. احمد حسن فتح اللە (1990)، بکەر وەک بەشیَکى سەرەکى رستە لە زمانى کوردیدا،نامەى ماجستیَر، کولیذى ئاداب، زانکؤى صلاحەددین.
  7. بابا رەسول نوری رەسول (2009) پێکهاتەی ژمارە لە زمانی کوردیدا، نامەی ماستەر، کولێژی زمان، زانکۆی صلاح الدین، هەولێر.
  8. تەوفیق وەهبی (1929)، دەستوری زمانی کوردی، جزمی یەکهەم، دار الگباعە الحدیپە، بەغدا.
  9. سەعید صدقی کابان (1928)، مختصر صرف و نحوی کوردی، چاپخانەی نجاح، بەغدا.
  10. شنە جبار فەتاح، (2011) ئاوەلناو وەک کەرەستەیەکى فەرهەنکى و سینتاکسى، زانکوى سلیمانى
  11. صادق بها‌والدین ئامێدی (1976)، رێزمانا کوردیا ژوریو ژێری یا هەڤبەرکری، چاپا یەکێ‌، بەغدا.
  12. صالح  حسین حسن (1985)، کورتەیەک لە رێزمانی کوردی، چاپخانەی بەغدا، بەغدا.
  13. عبدالرحمن حاجی معروف (1989)، ژمارە وەک بەشێکی سەربەخۆی ئاخاوتن و جۆرەکانی ژمارە لە زمانی کوردیدا، گۆڤاری رۆشنبیری نوێ‌، ژمارە (124)
  14. عبدالرحمن حاجی معروف (1990) تایبەتیەتی ژمارە لە زمانی کوردیدا، گۆڤاری ( کۆڕی زانیاری عێراق –دەستەی کوردی)، ب 21-22، بەغدا.
  15. علائەدین سەجادى، (1971)، میَذووى ئەدەبى کوردی.
  16. ک.ک. کوردۆیێف – وەرگێڕانی: کوردستان موکریانی (1984)، رێزمانی کوردی بە کەرەسەی دیالێکتی کرمانجی و سۆرانی، مگبعە الادیب البغدادیە.
  17. محەمەد ئەمین هەورامانی (1974)، سەرەتایێەک لە فیلۆلۆژی زمانی کوردی، چاپخانەی مەعاریف، بەغدا.
  18. محمد معروف فتاح (2011)، زمانەوانی، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر.
  19. محمد معروف فتاح (1993)، طؤظارى رؤشنبیرى نوىَ، باس لە جؤریَک لە رِستەى کوردیدا، ذمارە (128)
  20. محەمەد مەعروف فەتاح (1986)، دیسان ئیدیەم، طؤظارى کؤرِى زانیارى عیَراق، دەستەى کورد، بەرطى یازدەهەم، بەغدا.
  21. محەمەد مەعروف فەتاح و م.سەباح رەشید قادر، چەند لایەنێکی مۆرفۆلۆژیی کوردی،چاپخانەی روون، سلیمانی.
  22. دوهەم/ بە زمانی فارسی :
  23. ایران کلباسی (1380)، ساخت اشتقاقی واژە در فارسی امروز، چاپ دوم،چاپ و صحافی: شرکت چاپ فرشیوە، تهران.
  24. سێیەم / بە زمانی ئینگلیزی :
  25. -Bloom fueled, L(1933) Language. New York: Holt.
  26. -Crystal, D. 1971Linguistics, London: pelican.
  27. -Fattah, M.M. 1997. A Generative Grammar of Kurdish Unpublished Doctoral Dissertation, University of Amsterdam.
  28. -Mackenzie, D.N. (1961) , Kurdish Dialect  studies, l, London, oxford, University press.
  29. Oxford Advanced  Leamers   dictionary