جۆری توێژینه‌وه‌: Original Article

نوسه‌ران

1 الجامعة العراقیة

2 جامعة بغداد

پوخته‌

تناول البحث الجذور التاریخیة لمشکلة ترکستان وتطوراتها وتداعیات تلک الازمة فضلا عن اهمیة اقلیم ترکستان بالنسبة للحکومة الصینیة وسیاستها تجاه الایغور ومواقفها بالضد من رغبتهم فی الاستقلال وثوراتهم خلال المدة التی حدد بها البحث اذ التی بدأت ترکیا وبصورة 1998 وهی السنة التی بدأت ب ها الثورة للحصول على الاستقلال وسنة 1931کانت البدایة فی علنیة تطالب بحقوق القومیة الترکیة المنتهکة فی ترکستان الشرقیة .      قسم البحث الى اربعة محاور ومقدمة وخاتمة، جاء فی الاول الاقلیات والقومیات فی جمهوریة الصین الشعبیة ، وتناول الثانی الأهمیة الاستراتیجیة لترکستان الشرقیة ،وتطرق الثالث الى الموقف الصینی من سکان الایغور فی ترکستان الشرقیة ،وبین الرابع أثر مشکلة ترکستان الشرقیة على العلاقات الترکیة الصینیة.

1. T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, 030.10.258.735.7,s.42.

2. T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, 030.10.258.735.5. Sovyetler Birliği’nin Türkiye Büyükelçisi,s,89

3. “PRC Xinjiang Records Economic Growth”, Xinhua, 22 Mart 1996.

4. Nisan 1975, s.135

5. “PRC Xinjiang Records Economic Growth”, Xinhua, 22 Mart 1996.

6. Nisan 1975, s.135

7. Abanti Bhattachary, a.g.m., s.364.

  1. 8.  Nisan 1975, s.135

9. M. Suriç, bu grubun İngilizlere alet olarak Sovyet Rusya’ya karşı Doğuda tampon bir devlet.

10. T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, 030.10.258.735.5

11. صون یات سین(12 تشرین الثانی 1866- 12 اذار 1925) قائد سیاسی وفیلسوف ومنظر ثوری صینی. قام سین عام 1912م بتشکیل حکومة مؤقتة فی الصین بعد الإطاحة بأسرة تشینج التی حکمت الصین من عام 1644م حتى عام 1911م،[3] وأعلن قیام الجمهوریة فی الصین عام 1913م. یُعد سین أول رئیس لجمهوریة الصین ومؤسس الکومینتانغ، وبکونه مؤسس الجمهوریة، یطلق علیه "أبو الأمة"؛ و"رائد الثورة الدیمقراطیة" فی جمهوریة الصین الشعبیة. 1912.  

12. Sosyal Bilimler Dergisi, Mayıs 2004, C 28, No. 1, s.9. daha detaylı bilgi için bkz: Clifford Geertz

13. Meral Öztoprak Sağır ve H. Serkan Akıllı, “Etnisite Kuramları ve Eleştirisi”, Cumhuriyet Üniversitesi

14. M. Niyazi Mahmutoğlu, a.g.e., s.101-106.

15. Saadettin Gömeç, Uygur Türkleri Tarihi..., s.67-68

16. Saadettin Gömeç, Uygur Türkleri Tarihi..., s.67-68

17. Abanti Bhattachary, a.g.m., s. 364.

18. Abanti Bhattachary, a.g.m., s. 365.

19. Anıl Çeçen, Türk Devletleri, Fark Yayınları, İstanbul 2006, s.317

20. Anıl اeçen, a.g.e., s. 327.

21. Orta Asya’da yaklaşık 500.000, Türkiye, S. Arabistan, Afganistan, Batı Avrupa ve ABD’de yaklaşık

22. 150.000 civarında Uygurlu yaşamaktadır.

23. Nitekim Türkiye, tarih boyunca bu konuda girişimlerde bulunmuştur. 1943 yılında اin’deki

24. Baymirza Hayit, Türkistan; Rusya ile Çin Arasında, Almanca’dan çeviri Abdülkadir Sadak, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları, No. 37, dönemdeki isyanlar:” Büyük-Küçük Hocalar İsyanı (1757-59); Üçturfan İsyanı (1765); Ziyavdin

25. West Center Yayını, Policy Studies 15, Vaşington, 2005, s. 4

26. خوجا نیاز حاج  (بالأویغوریة: خوجا نىیاز ھاجى) (1889 - 1941) من زعماء حرکة استقلال المسلمین الأویغور، قاد العدید من الثورات فی سنجان ضد الحاکم الصینی جین شو رن، کما قاتل ضد المسلمین الصینین الموالین للحکومة الصینیة من قبیلة هوی. وکان أول رئیس لجمهوریة ترکستان الشرقیة الأولى منذ عام 1933 حتى سقوطها فی عام 1934.ولد فی أحد قرى فی محافظة کومول فی سنجان، وشارک فی أول تمرد له فی سن الـ 18 فی عام 1907 وهو انتفاضة الفلاحین ضد مقصود شاه، ثم دخل مدرسة "أستانا" المدرسة، وتعرف على عدد من قادة الأویغور. بعد سنة واحدة من الدراسة غادر وذهب لأداء الحج فی مکة المکرمة. وفی عام 1912 عاد إلى سنجان، حیث وجد انتفاضة آخرى ضد تیمور حالبا، وانضم إلى التمرد. واضطر خوجا للفرار بعد انتهاء التمرد.

27. Anıl Çeçen, Türk Devletleri, Fark Yayınları, İstanbul 2006, s.317

28. Saadettin Gömeç, Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, Sayı 10, Ankara1997, s.11-14

29. Saadettin Gömeç, Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, Sayı 10, Ankara1997, s.11-14

30. Arienne M. Dwyer, a.g.e., s 40.

31. oshua Kurlantzick, “Unnecessary evil: China’s Muslims aren’t terrorists. So why did the Bush

32. Arienne M. Dwyer, a.g.e., s 15.

33. administration give Beijing the green light to opress them?”, Washington Monthly, Aralık 2002.

34. Türkler arasında yeni harflerin kullanımı konusunda Türkiye’nin اin elçisi tarafından gِnderilen

35. raporda; اin’deki Türk azınlığın eğitim sorunlarında bahsedilmekte, yeni alfabenin

36. اin Türkleri için ِnemine değinilmekte ve Türkiye’nin bu konuda girişimde bulunmasının

37. Raphael Israeli, a.g.e., s. 16.

38. Abanti Bhattachary, a.g.e., s 358

39. Radio Free Europe/ Radio Liberty 09 Ocak 2002, Ayrıca (Erişim)

  1. 40.  “China Constitution1982 Section VI: Self-Government of National Autonomous Areas”, ÇHC

41. http://www.eurasianet.

42. org/departments/insight/ articles, 10.06.2007.

43. R. Kutay Karaca, “Türkiye - Çin Halk Cumhuriyeti İlişkilerinde Sorunlar ve Çözümler”, Türk

44. Arienne M. Dwyer, a.g.e., s 30

45. Göçten Sonra, Türk Dünyası Araştırma Vakfı Yayınları1980.

46. -Arienne M. Dwyer, a.g.e., s 3.

47. Türkistan İçin Savaş, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1995, s.71

48. East Turkistan! Terrorist Forces Cannot Get Away With Impunity”, People Daily, 21 Ocak 2002.

49. Raphael Israeli, Çin’deki Müslümanlar, Çev; İbrahim Kapaklıkaya, Gelenek Yayınları, İstanbul

50. Zamira Eshanova ve Bruce Pannier, “China: Uyghur Group Added to US List of Terrorist Organisations”

51. John Pomfret, “Go West, Young Han”, The Washington Post, 15 Eylül 2000.

52. Saadettin Gömeç, Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, Sayı 10, Ankara1997, s.11-14

53. Daha fazla bilgi için Bkz. Fei Xiaotong, Plurality and Unity in the Configuration of the Chinese People

54. Hong Kong Çin Üniversitesi Yayını, Kasım 1988, s.167-221

55. Arienne M. Dwyer, The Xinjiang Conflict: Uyghur Idendity, language Policy, and Political Discourse, East